بحث تعارض از پرسابقهترین مباحث اصولی است که دغدغۀ حل این معضل حدیثی که تأثیر مستقیم در استنباط حکم شرعی دارد در روایات متعدد انعکاس یافته است. اصولیان در طول تاریخ به تنقیح مباحث تعارض پرداخته و ضوابط و تقسیمات متعددی ارائه دادهاند. تحقیق حاضر با روش توصیفیـ تحلیلی بر پایۀ اطلاعات کتابخانهای و اسنادی و با استفاده از منابع و قواعد اصولی سعی دارد با ارائۀ تقسیم نوین راهکارهای ثبوتی و اثباتی گامی در تنقیح جدید این بحث بردارد. راهکارهای اثباتی ناظر به حکم در مرحلۀ دلیل و حجت هستند و راهکارهای ثبوتی ناظر به حکم با قطع نظر از دلیلاند. راهکارهای ثبوتی به دو حیطۀ تشریع حکم و اجرای آن تقسیمپذیر است. اعمال راهکار ثبوتی تشریعی یا اهمال و طرح آن در کمال و نقصان حوزۀ تشریع مؤثر است و تببین دقیق شاخصۀ کمال و نقصان تشریع میتواند در ارائۀ راهکارهای ثبوتی تشریعی تأثیر بسزایی داشته باشد که در این نوشتار مورد توجه قرار گرفت. اعمال و اهمال راهکار ثبوتی امتثالی در کیفیت و کمیت امتثال حکم مؤثر است و اعمال آن مستند به سنجههای کمّی و کیفی امتثال است. بررسی این مباحث و امتداد آن به فقه حکومتی و به طور کلی فقههای مضاف، که اشاراتی در این مقاله به آنها شده است، میتواند به ظرفیت اصول فقه در مواجهه با مسائل روز بیفزاید.
کلیدواژهها
تعارض، راهکارهای اثباتی، راهکارهای ثبوتی، مرجحات خارجیه، مرجحات داخلیه
