ابوجعفر احمد بن ابراهيم بن ابي خالد، معروف به ابن جَزار، از مشاهير اطباي اسلامي قرن چهارم هجري ميباشد. وي پس از آن كه هر دو نوع عِلمي و عَمَلي طبّ را آموخت به تدريس و معالجه پرداخت. ابن جَزار در تشخيص بيماري و مداواي بيماران داراي يد بيضا و نَفَس مسيح گونه بود. اِبدال الادويه، نصايحُ الابرار و زادُالمسافر از جمله تاليفات اوست. در گذشت ابن جزار را سال چهار صد هجري قمري نيز گفتهاند.
احمد بن ابراهیم قیروانی (حدود ۲۷۰ ـ حدود ۳۵۰ق) مشهور به ابن جزّار، مؤلف، فیلسوف، مورخ و پزشک قرن چهارم هجری قمری در قیروان بود.
با این که از اغنیاء و ثروتمندان به شمار میرفت در عین حال خیّر و نیکوکار بود و داروهای بیماران فقیر و نیازمند را به رایگان میداد.
۱ – معرفی ابن جزّار
ابو جعفر احمد بن ابراهیم بن ابی خالد قیروانی مشهور به ابن جزّار اهل قیروان بود و تاریخ ولادتش به درستی روشن نیست. ابن ابی اصیبعه مینویسد وی به هنگام مرگ،اندکی بیش از هشتاد از عمرش میگذشت؛ از اینرو و با توجه به سال درگذشت وی باید در حدود ۲۷۰ هجری زاده شده باشد.[۱]
۲ – اساتید
ابن جزّار پزشک بود، پدر و عمویش، ابوبکر بن ابی خالد نیز از پزشکان بنام روزگار خویش بودند.
ظاهراً او پزشکی را از آنان و احتمالاً نزد استادانی دیگر آموخت و سپس نزد اسحاق بن سلیمان اسرائیلی (م. حدود ۳۲۰ق) پزشک مشهور عبیداللّه المهدی به تکمیل دانش خود پرداخت.[۲]
۳ – ویژگیهای شخصیتی
ابن جزّار از ویژگیهای رفتاری خاصی برخوردار بود. ابن ابی اصیبعه به نقل از ابن جلجل مینویسد در قیروان هیچ گونه لغزش و خطایی از وی دیده نشد.
در مجالس عروسی و تشییع جنازه شرکت میکرد و هیچ گونه انسی با بزرگان و وابستگان دولت نداشت؛ جز با یک نفر از خاندان خلافت به نام ابوطالب عموی المعزّلدین اللّه، حاکم فاطمی در قیروان که از دوستان قدیمی وی بود و فقط جمعهها به دیدارش میرفت. [۳]
یاقوت نوشته است ابن جزّار به ثروت و مال فراوانی دست یافته بود؛ ولی در عین حال خیّر و نیکوکار بود و داروهای بیماران فقیر و نیازمند را به رایگان میداد. [۴]
ابن جزّار گذشته از پزشکی که در آن مشهور بود به ویژه در حکمت و فلسفه[۵] و در تاریخ، دستی داشت.[۶]
به گفته صفدی، وی پس از مرگش بیست هزار دینار به ارث گذاشت؛ به اضافه کتابهای بسیار طبی و غیرطبی. [۷]
۴ – وفات
تاریخ دقیق درگذشت ابن جزّار معلوم نیست؛ ولی با اختلاف بسیار، سال وفات او ۳۵۰[۸] یا ۳۹۵ هجری ذکر شده است. [۹]
۵ – آثار
آثار ابن جزّار عبارتاند از:
• کتابی در درمان بیماریها به نام زادالمسافر که چاپ شده؛ • کتابی در ادویه مفرده که به الاعتماد معروف است؛ • کتابی در ادویه مرکبه که به البغیه شهرت دارد؛ • العدّة لطول المدّه؛ • قوت المقیم؛ • التعریف بصحیح التاریخ؛ • رسالة فی النفس و فی ذکر؛ • اختلاف الاوائل فیها، • المعدة و امراضها و مداواتها؛ • طب الفقراء؛ • رسالة فی ابدال الادویه؛ • الفرق بین العلل التی تشتبه اسبابها و تختلف اعراضها؛ • رسالة فی التحذّر من اخراج الدم من غیر حاجة دعت الی اخراجه؛ • رسالة فی الزکام و اسبابه و علاجه؛ • رسالة فی النوم و الیقظه؛ • مجربات فی الطب؛ • مقالة فی الجذام و اسبابه و علاجه؛ • الخواص؛ • نصایح الابرار؛ • المختبرات؛ • لغة الاسباب المولدة للوباء فی مصر وطریق الحیلة فی دفع ذلک وعلاج ما یتخوف منه؛ • رسالة الی بعض اخوانه فی الاستهانة بالموت؛ • رسالة فی المقعدة و اوجاعها؛ • المکلّل فی الادب؛ • البلغة فی حفظ الصحه؛ • مقالة فی الحمامات؛ • اخبار الدوله؛ • الفصول فی سائر العلوم و البلاغات؛ [۱۰] • المدخل الی الطب (الوصول الی الاصول)؛ [۱۱] • سیاسه الصبیان و تدبیرهم؛ • النیسان و طرق تقویه الذاکره؛ • اعوال العقاقیر. [۱۲]
(دیگر منابع: [۱۳][۱۴][۱۵][۱۶][۱۷][۱۸][۱۹][۲۰][۲۱][۲۲]).
۶ – پانویس
۱. ↑ ابن ابی اصیبعة، احمد بن قاسم، عیون الانباء، ص۴۸۱.
۲. ↑ ابن ابی اصیبعة، احمد بن قاسم، عیون الانباء، ص۴۸۱.
۳. ↑ ابن ابی اصیبعة، احمد بن قاسم، عیون الانباء، ص۴۸۱.
۴. ↑ حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الادبا، ج۱، ص۱۸۷.
۵. ↑ ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، ج۱۲، ص۱۱۷.
۶. ↑ صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۶، ص۱۳۲.
۷. ↑ صفدی، خلیل بن ایبک، الوافی بالوفیات، ج۶، ص۲۰۹.
۸. ↑ حموی، یاقوت بن عبدالله، معجم الادبا، ج۱، ص۱۸۸.
۹. ↑ بروکلمان، کارل، تاریخ الادب العربی، ج۴، ص۲۹۶.
۱۰. ↑ ابن ابی اصیبعة، احمد بن قاسم، عیون الانباء، ص۴۸۱-۴۸۲.
۱۱. ↑ ذهبی، محمد بن احمد، تاریخ الاسلام، ج۲۶، ص۲۴۱.
۱۲. ↑ بروکلمان، کارل، تاریخ الادب العربی، ص۲۹۸-۲۹۹.
۱۳. ↑ قاضی یحصبی، عیاض بن موسی، ترتیب المدارک، ج۳، ص۱۰۲.
۱۴. ↑ قاضی یحصبی، عیاض بن موسی، ترتیب المدارک، ج۲، ص۳۹۹.
۱۵. ↑ زرکلی، خیرالدین، الاعلام، ج۱، ص۸۵.
۱۶. ↑ بغدادی، اسماعیل بن محمد، هدیه العارفین، ج۱، ص۸۵.
۱۷. ↑ بغدادی، اسماعیل بن محمد، ایضاح المکنون، ج۲، ص۹۳.
۱۸. ↑ کحاله، عمررضا، معجم المؤلفین، ج۱، ص۱۳۷.
۱۹. ↑ حاجی خلیفه، مصطفی بن عبدالله، کشف الظنون، ج۱، ص۴۲۰.
۲۰. ↑ کحاله، عمررضا، معجم مصنفی الکتب العربیه، ص۲۱.
۲۱. ↑ مدرس تبریزی، محمدعلی، ریحانة الادب، ریحانه الادب، ج۷، ص۴۳۹.
۲۲. ↑ دهخدا، علیاکبر، لغت نامه دهخدا، ج۱، ص۲۶۶.
منبع: پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی، دائرة المعارف مؤلفان اسلامی، برگرفته از مقاله «احمد قیروانی»، ج۲، ص۱۱۴.
