ابوجعفر محمد بن محمد بن حسن طوسی، مشهور به خواجه نصیرالدین طوسی و ملقب به «استاد البشر» و «محقق طوسی»، از برجستهترین دانشمندان و متکلمان شیعه در قرن هفتم هجری قمری است. او در ۱۱ جمادیالاول سال ۵۹۷ قمری (مطابق با ۵ اسفند) در طوس دیده به جهان گشود و تا پایان عمر ۷۵سالهاش، خدمات بینظیری به جهان اسلام و تشیع ارائه داد.
زندگی در دوران پرتلاطم
خواجه نصیر تحصیلات مقدماتی را در زادگاهش آغاز کرد: قرآن، صرف و نحو را آموخت و مقدمات ریاضیات را نزد کمالالدین محمد حاسب فراگرفت. فقه و حدیث را نزد پدر و جدش که از فقیهان و محدثان بودند، و منطق و حکمت را نزد داییاش نورالدین علی بن محمد شیعی آموخت.
پس از وفات پدر، راهی نیشابور شد که در آن زمان محل اجتماع علما و دانشپژوهان بود. در آنجا کتاب «اشارات» ابنسینا را نزد فریدالدین داماد، و طب را نزد قطبالدین مصری فراگرفت. همچنین از محضر سراجالدین قمری، ابوالسعادات اصفهانی و کمالالدین بن یونس موصلی بهره برد و بخشی از کتاب «الغنیة» ابنزهره را نزد سالم بن بدران مازنی مصری خواند.
با حمله مغولان به ایران و ناامنی در خراسان، خواجه نصیر به دعوت ناصرالدین، فرمانروای قلعههای اسماعیلیان در قهستان، به آنجا رفت. هر چند برخی مورخان حضور او را اجباری دانستهاند، اما او در این دوران نیز از تألیف بازنایستاد و کتاب «اخلاق ناصری» را با ترجمه و افزودن مطالبی به کتاب «تهذیب الاخلاق» ابنمسکویه، به نام ناصرالدین تألیف کرد. همچنین «الرسالة المعینیة» در علم هیئت را برای فرزند او نوشت.
پس از تسلیم شدن اسماعیلیان در برابر حمله دوم مغولان به فرماندهی هلاکو، خواجه نصیر به خدمت هلاکوخان پیوست. به گفته سید محسن امین، او اگرچه در این همراهی اختیار کامل نداشت، اما با استفاده از نفوذ خود، از کشتار مردم و دانشمندان و تخریب آثار فرهنگی جلوگیری کرد و تلاش نمود میراث اسلامی را که در معرض نابودی بود، حفظ نماید. اقدامات او زمینهساز گرایش تدریجی مغولان به اسلام شد.
رصدخانه مراغه؛ بزرگترین دستاورد علمی
پس از فتح بغداد به دست مغولان (۶۵۵ ق)، خواجه نصیر ساخت یک رصدخانه عظیم را به هلاکو پیشنهاد کرد. این پیشنهاد پذیرفته شد و ساخت رصدخانه مراغه از سال ۶۵۷ قمری آغاز گردید. خواجه با این ابتکار، نه تنها بزرگترین مرکز نجومی جهان اسلام را بنا نهاد، بلکه فرصتی یافت تا دانشمندان پراکنده آن عصر را در یک مکان گرد آورد و از کشته شدن آنان جلوگیری کند.
کتابخانه عظیمی نیز در کنار رصدخانه احداث شد که به فرمان هلاکو، کتابهای نفیس غارتشده از بغداد، دمشق، موصل و خراسان به آن منتقل گردید. خواجه خود مأمورانی به اطراف میفرستاد تا کتابهای علمی را خریداری کنند. به گفته مورخان، حدود ۴۰۰ هزار جلد کتاب در این کتابخانه گرد آمد و کتابهایی از زبانهای چینی، مغولی، سنسکریت و آشوری به فارسی ترجمه شد. حاصل فعالیتهای رصدخانه، تدوین «زیج ایلخانی» بود که سالها در مراکز علمی جهان اعتبار داشت.
خواجه نصیر و تشیع
شواهد متعدد بر شیعه اثنیعشری بودن خواجه نصیرالدین طوسی دلالت دارد. او در آثار کلامی خود مانند «تجرید الاعتقاد» به دوازده امام و وجوب عصمت آنان تصریح کرده و رسالههای مستقلی در امامت و اثبات حقانیت مذهب امامیه نگاشته است، از جمله: «الفرقة الناجیة»، «رسالة فی حصر الحق بمقالة الامامیة»، «الاثنی عشریة» و «رسالة فی الإمامة».
برخی آثار منسوب به او که مطابق با تعالیم اسماعیلی است، اگرچه مایه بحث شده، اما علمای شیعه اثنیعشری انتساب آن آثار را رد کرده و حضور او در میان اسماعیلیان را از روی تقیه دانستهاند. علامه حلی، شاگرد برجسته او، تصریح کرده که خواجه نصیر «بهترین فرد زمانه خود در علوم عقلی و با اخلاقترین کسی بود که دیده بودم.»
خواجه نصیر را مبتکر روش فلسفی در کلام شیعه دانستهاند. به باور مرتضی مطهری، تمام آثار کلامی پس از خواجه نصیر از کتاب «تجرید الاعتقاد» تأثیر پذیرفتهاند. او با آمیختن کلام و فلسفه، مسائل کلامی را به روش فلسفی حل کرد و بدینسان، مکتب جدیدی در کلام شیعه بنیان نهاد.
شاگردان برجسته
محضر خواجه نصیر، شاگردان برجستهای را پرورش داد که هر یک از مفاخر جهان اسلام شدند:
علامه حلی (متوفی ۷۲۶ ق): فقیه و متکلم بزرگ شیعی که حکمت را نزد خواجه آموخت و شرح معروف «کشف المراد» را بر «تجرید الاعتقاد» نگاشت.
ابنمیثم بحرانی: نویسنده «مصباح السالکین» (شرح نهجالبلاغه) که در حکمت شاگرد خواجه و در فقه استاد وی بود.
قطبالدین شیرازی (متوفی ۷۱۰ ق): که با خواجه به مراغه رفت و در هیئت، ریاضی، فلسفه و طب شاگردی کرد.
سید رکنالدین علوی: از شاگردان و شارحان آثار خواجه.
کمالالدین عبدالرزاق شیبانی (ابنفُوَطی) : تاریخنگار و کتابدار کتابخانه رصدخانه مراغه.
عمادالدین حربوی (ابنخَوّام) : سرآمد در حساب و طب.
آثار و تألیفات
تعداد آثار خواجه نصیرالدین طوسی را بیش از ۱۸۴ عنوان برشمردهاند که در زمینههای گوناگون علوم اسلامی تألیف شده است:
کلام و فلسفه:
تجرید الاعتقاد: مهمترین اثر کلامی شیعه که تا امروز در حوزههای علمیه تدریس میشود.
شرح الاشارات و التنبیهات: شرحی بر کتاب ابنسینا که نقش مهمی در احیای فلسفه در آن عصر داشت و از متون اصلی حکمت مشاء است.
اخلاق:
اخلاق ناصری: ترجمه و تکمیل کتاب «تهذیب الاخلاق» ابنمسکویه که به زبان فارسی نگاشته شده است.
اوصاف الاشراف: کتابی عرفانی و اخلاقی.
منطق:
اساس الاقتباس: مهمترین کتاب منطق به زبان فارسی پس از بخش منطق کتاب «شفا»ی ابنسینا.
ریاضیات و نجوم:
تحریر اصول اقلیدس: ترجمه و تحریر کتاب معروف اقلیدس.
تذکره فی علم الهیئه: از منابع مهم علم نجوم.
زیج ایلخانی: نتیجه سالها رصد در رصدخانه مراغه.
جامع الحساب: در ریاضیات.
سایر آثار:
تنسوخنامه ایلخانی، معیار الاشعار (در عروض و قافیه)، آثار متعدد در فقه، طب و علوم غریبه.
درگذشت و آرامگاه
خواجه نصیرالدین طوسی سرانجام در ۱۸ ذیالحجه سال ۶۷۲ قمری در بغداد درگذشت. پیکر او بنا بر وصیتش در حرم کاظمین (علیهماالسلام) به خاک سپرده شد. وصیت او بر سنگ قبرش بسیار قابل تأمل است: تنها این آیه شریفه نوشته شود: «وَ کَلْبُهُمْ باسِطٌ ذِراعَیْهِ بِالْوَصیدِ» (و سگشان بر آستانه غار دو دست خود را گشاده بود). این تواضع و فروتنی در برابر خداوند، نشان از عمق ایمان این دانشمند بزرگ دارد.
بزرگداشت و میراث
پنجم اسفند، سالروز تولد خواجه نصیرالدین طوسی، به پاس خدمات ارزشمند او به علم و دانش، در تقویم رسمی ایران به عنوان «روز مهندسی» نامگذاری شده است. هر سال در این روز مراسم و همایشهای متعددی برای بزرگداشت این دانشمند فرزانه برگزار میشود.
تعابیری که درباره خواجه نصیر به کار رفته، نشانگر جایگاه والای اوست: «أفضل المتأخرین»، «سلطان المحققین»، «فخر الحکماء»، «محقق مدقق طوسی»، «حکیم عظیم قدّوسی» و «افضل المتأخرین و اکمل المتقدمین».
خواجه نصیرالدین طوسی نه تنها احیاگر فلسفه اسلامی و بنیانگذار کلام فلسفی شیعه بود، بلکه با تأسیس رصدخانه مراغه و گردآوری دانشمندان، الگویی نوین از مراکز علمی چندرشتهای ارائه داد. میراث علمی و کلامی او تا به امروز در حوزههای علمیه و دانشگاههای جهان مورد مطالعه و بهرهبرداری قرار میگیرد و به راستی که شایسته لقب «استاد بشر» است.
منابع فارسی
آقابزرگ تهرانی، محمدمحسن، الذریعة الی تصانیف الشیعة، قم، اسماعیلیان، ۱۴۰۸ ق.
آق سرائی، محمود بن محمود، مسامرة الاخبار، تهران، اساطیر، ۱۳۶۲ ش.
آژند، یعقوب، «کارکرد دو سویه کتابخانه در دوره مغولان ایران کتابآرایی و کتابداری»، تحقیقات کتابداری و اطلاعرسانی دانشگاهی، ش۳۸، بهار۱۳۸۱ش.
ابراهیمی دینانی، غلامحسین، «سخنرانی در سرای اهل قلم»، روزنامه جام جم، ۶ بهمن ۱۳۸۹، صفحه ۱۱.
اعسم، عبدالامیر و عبدالرسول عمادی، «خواجه نصیر مبتکر روش فلسفی در کلام شیعه»، فرهنگ، ش۶۱و۶۲، سال ۱۳۸۶.
امین، سید حسن، «خواجه نصیرالدین طوسی و نقش او در گسترش تشیع و حفظ آثار اسلامی»، ترجمه مهدی زندیه، شیعهشناسی، ش۵، بهار ۱۳۸۳ش.
ایزدی، حسین و مطهرهسادات احمدپناه، «مذهب خواجه نصیر الدین طوسی و تأثیر آن بر تعامل وی با اسماعیلیان نزاری»، تاریخ اسلام، ش۴۱و۴۲، بهار و تابستان ۱۳۸۹ش.
بخش فلسفه و کلام دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، «آغاز و انجام»، در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ج۱، تهران، مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۶۷ش.
حسنزاده آملی، حسن، هزار و یک کلمه، قم، بوستان کتاب، چاپ سوم، ۱۳۸۱ش.
خسروپناه، عبدالحسین، «خواجه نصیر مؤسس کلام فلسفی»، پایگاه مؤسسه حکمت و فلسفه ایران.
خمینی، روح الله، شرح چهل حدیث (اربعین حدیث)، قم، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸ش.
خوانساری، محمدباقر، روضات الجنات، قم، دهاقانی (اسماعیلیان)، ۱۳۹۰ ق.
دفتری، فرهاد، «نصیرالدین طوسی و اسماعیلیان دوره الموت»، ترجمه فاطمه رحیمی، در مجموعه مقالات استاد بشر: پژوهشهایی در زندگی، روزگار، فلسفه و علم خواجه نصیرالدین طوسی، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۹۱ش.
رمضانی، حسن، مروری بر آثار و تألیفات علامه حسنزاده آملی، تهران، نهاد نمایندگی مقام معظم رهبری در دانشگاهها، ۱۳۷۴ش.
صالحی، راضیه و محمدحسن ادریسی، «خواجه نصیرالدین طوسی و فتح بغداد»، تاریخ اسلام، ش۳۶، مهر ۱۳۸۷ش.
صدرایی خویی، علی، کتابشناسی تجرید الاعتقاد، بهکوشش سیدمحمود مرعشی نجفی، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، ۱۳۸۲ش.
علامه حلی، حسن بن یوسف، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، تحقیق حسن حسنزاده آملی، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ چهارم، ۱۴۱۳ ق.
فرحات، هانی، اندیشههای فلسفی و کلامی خواجه نصیرالدین طوسی، ترجمه غلامرضا جمشیدنژاد، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۸۹ش.
لاهیجی، فیاض، گوهر مراد، تهران، سایه، ۱۳۸۳ش.
مدرسی رضوی، محمدتقی، احوال و آثار خواجه نصیرالدین طوسی، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۴ش.
معصومی همدانی، حسین، استاد بشر: پژوهشهایی در زندگی، روزگار، فلسفه و علم خواجه نصیرالدین طوسی، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۹۱ش.
مطهری، مرتضی، آشنایی با علوم اسلامی (۲ جلدی)، تهران، صدرا.
مطهری، مرتضی، یادداشتها (ج۱۵)، تهران، صدرا.
نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، تجرید الاعتقاد، تحقیق محمدجواد حسینی جلالی، تهران، مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۷ ق.
نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، تنسوخنامه ایلخانی، تصحیح محمدتقی مدرس رضوی، تهران، اطلاعات، چاپ دوم، ۱۳۶۳ش.
نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد، شرح الاشارات و التنبیهات، قم، نشر البلاغة.
منابع عربی
ابن تیمیه، احمد بن عبدالحلیم، منهاج السنة النبویة فی نقض کلام الشیعة القدریة، السعودیة، جامعة الإمام محمد بن سعود الإسلامیة، ۱۴۰۶ ق.
ابن کثیر، اسماعیل بن عمر، البدایة و النهایة، تحقیق عبدالله بن عبدالمحسن الترکی، مصر، هجر، ۱۹۹۷ م.
الامین، حسن، الاسماعیلیون و المغول و نصیرالدین الطوسی، قم، مؤسسة دائرة المعارف الفقه الاسلامی، ۱۴۲۶ ق/۲۰۰۵ م.
امین، سیدمحسن، اعیان الشیعة، تحقیق حسن الامین، بیروت، دار التعارف، ۱۹۸۶ م.
زیدان، جرجی، تاریخ التمدن الاسلامی، مصر، ۱۹۱۴ م.
کتبی، محمد بن شاکر، فوات الوفیات، بهکوشش احسان عباس، بیروت، ۱۹۷۴ م.
ملاصدرا، محمد بن ابراهیم، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة (اسفار)، با حاشیه علامه طباطبایی، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چاپ سوم، ۱۹۸۱ م.
نعمة، عبدالله، فلاسفة الشیعة: حیاتهم و آراؤهم، بیروت، دار الفکر اللبنانی، ۱۹۸۷ م.
ویدهمان، آیلهارد، «خواجه نصیرالدین طوسی»، ترجمه سارا حاجحسینی، در مجموعه مقالات استاد بشر، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۹۱ش.
وبسایتها
پایگاه گنجور، تذکرة ریاضالعارفین رضاقلی خان هدایت: https://ganjoor.net/rhedayat/riazolarefin
پایگاه مؤسسه حکمت و فلسفه ایران: http://www.irip.ir
پایگاه دانشگاه فردوسی مشهد (درباره ابنخوام): http://manuscript.um.ac.ir
پایگاه آفتاب آنلاین، «پنجم اسفند؛ روز مهندسی، یادبود خواجه نصیرالدین طوسی»: https://aftabonline.ir
