پیشینه واقعه
در سال هشتم هجری قمری، پیامبر اسلام در آستانه فتح مکه، ابو قتاده حارث بن ربعی را به همراه هشت نفر از مسلمانان به منطقه بطن اضم فرستاد. هدف از این مأموریت، ایجاد این تصور بود که پیامبر به سوی آن منطقه حرکت کرده است تا اخبار این حرکت، دشمنان را گمراه کند. در این گروه، محلم بن جثامه لیثی نیز حضور داشت. هنگامی که این گروه به بطن اضم رسیدند، عامر بن اضبط اشجعی با شتر و متاع خود از کنار آنها گذشت و با تحیت اسلام بر آنها سلام کرد. مسلمانان در پاسخ سکوت کردند و محلم بن جثامه به دلیل اختلافی که پیشتر با عامر داشت، به او حمله کرد و او را به قتل رساند و شتر و متاعش را به غنیمت گرفت.
منبع: الصحيح من سيرة النبي الأعظم، جلد 20، صفحه 283
واکنش پیامبر و نزول آیه قرآن
پس از بازگشت گروه به نزد پیامبر و گزارش این واقعه، پیامبر از محلم پرسید: «آیا او را پس از آنکه گفت به خدا ایمان آوردهام، کشتی؟» این حادثه باعث نزول آیهای از قرآن شد که در آن مؤمنان به تبیین و احتیاط در رویارویی با دیگران فراخوانده شدند: {یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا ضَرَبْتُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ فَتَبَیَّنُوا وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقَى إِلَیْکُمُ السَّلَامَ لَسْتَ مُؤْمِنًا تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغَانِمُ کَثِیرَةٌ} (سوره نساء، آیه 94). این آیه بر اهمیت احتیاط و پرهیز از قضاوت شتابزده در مواجهه با دیگران تأکید میکند.
منبع: الطبقات الکبری، جلد 2، صفحه 101
پیامدهای واقعه
قتل عامر بن اضبط به دست محلم بن جثامه، یکی از حوادث مهم در تاریخ اسلام محسوب میشود که تأثیرات معنوی و قانونی بهدنبال داشت. این واقعه نشاندهنده اهمیت رعایت اصول اخلاقی و حقوقی حتی در شرایط جنگی است. همچنین، نزول آیه قرآن در این زمینه، بر ضرورت تبیین و احتیاط در برخورد با دیگران تأکید کرد و این درس را به مسلمانان آموخت که نباید به صرف ظن و گمان، به دیگران آسیب رساند.
منبع: الكامل في التاريخ، جلد 2، صفحه 233
اختلاف در تاریخ وقوع
در برخی منابع، تاریخ این واقعه سال هفتم هجری قمری ذکر شده است. این اختلاف در تاریخگذاری، احتمالاً ناشی از تفاوت در نقلهای تاریخی است. با این حال، بیشتر منابع این حادثه را در سال هشتم هجری و در آستانه فتح مکه ثبت کردهاند.
منبع: تاریخ الإسلام، جلد 2، صفحه 454
منابع
1. الصحيح من سيرة النبي الأعظم، جلد 20، صفحه 283
2. الطبقات الکبری، جلد 2، صفحه 101
3. الكامل في التاريخ، جلد 2، صفحه 233
4. تاریخ الإسلام، جلد 2، صفحه 454
و كان في السرية محلم بن جثامة الليثي. فمر عامر بن الأضبط الأشجعي فسلم بتحية الإسلام فأمسك عنه القوم و حمل عليه محلم بن جثامة فقتله و سلبه بعيره و متاعه و وطب لبن كان معه. فلما لحقوا بالنبي.. نزل فيهم القرآن: «يٰا أَيُّهَا اَلَّذِينَ آمَنُوا إِذٰا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اَللّٰهِ فَتَبَيَّنُوا وَ لاٰ تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقىٰ إِلَيْكُمُ اَلسَّلاٰمَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ اَلْحَيٰاةِ اَلدُّنْيٰا فَعِنْدَ اَللّٰهِ مَغٰانِمُ كَثِيرَةٌ» النساء: 94 إلى آخر الآية فمضوا و لم يلحقوا جمعا فانصرفوا حتى انتهوا إلى ذي خشب فبلغهم أن رسول الله.. قد توجه إلى مكة فأخذوا على بيبن حتى لقوا النبي.. بالسقيا.
