زمینههای تاریخی
فضل بن سهل، معروف به ذو الریاستین، یکی از وزیران برجسته مأمون عباسی بود که نقش مهمی در تحولات سیاسی دوران خلافت مأمون ایفا کرد. او به دلیل مهارتهای اداری و سیاسی خود، به سرعت به مقام وزارت رسید و در بسیاری از تصمیمات کلیدی مأمون نقش داشت. فضل بن سهل در جریان جنگ داخلی بین مأمون و برادرش امین، نقش مهمی در پیروزی مأمون ایفا کرد و پس از آن به عنوان وزیر اعظم مأمون منصوب شد. با این حال، قدرت روزافزون او و نفوذش در امور حکومتی، باعث ایجاد تنشهایی بین او و مأمون شد.
منبع: النجوم الزاهرة، جلد 2، صفحه 172
قتل فضل بن سهل
در سال 202 هجری قمری، مأمون تصمیم گرفت از مرو به سمت عراق حرکت کند تا اوضاع ناآرام آنجا را سامان دهد. در این سفر، فضل بن سهل نیز همراه مأمون بود. هنگامی که کاروان به شهر سرخس رسید، فضل بن سهل برای استحمام به حمام رفت. در همین زمان، چهار نفر از نزدیکان مأمون به حمام حمله کردند و او را به قتل رساندند. این واقعه در شب جمعه، دوم یا سوم شعبان سال 202 هجری قمری رخ داد. قاتلان پس از انجام این عمل، به دستور مأمون دستگیر و اعدام شدند.
منبع: تاريخ أبي الفداء، جلد 1، صفحه 330
واکنش مأمون و پیامدهای قتل
پس از قتل فضل بن سهل، مأمون دستور داد تا قاتلان او را دستگیر کنند. قاتلان که از نزدیکان مأمون بودند، هنگام دستگیری ادعا کردند که به دستور مأمون این عمل را انجام دادهاند. با این حال، مأمون دستور اعدام آنها را صادر کرد. این واقعه تأثیرات عمیقی بر حکومت مأمون گذاشت و باعث شد تا او کنترل بیشتری بر امور حکومتی اعمال کند. قتل فضل بن سهل همچنین نشاندهندهی تغییر در سیاستهای مأمون و کاهش نفوذ وزیران قدرتمند در دستگاه خلافت بود.
منبع: الكامل في التاريخ، جلد 6، صفحه 347
جایگاه فضل بن سهل در تاریخ
فضل بن سهل به عنوان یکی از وزیران برجسته دوران عباسی، نقش مهمی در تحولات سیاسی و نظامی آن دوران ایفا کرد. او به دلیل مهارتهای اداری و سیاسی خود، به سرعت به مقام وزارت رسید و در بسیاری از تصمیمات کلیدی مأمون نقش داشت. با این حال، قدرت روزافزون او و نفوذش در امور حکومتی، باعث ایجاد تنشهایی بین او و مأمون شد که در نهایت به قتل او انجامید. قتل فضل بن سهل نقطه عطفی در تاریخ خلافت عباسی بود و نشاندهندهی تغییر در سیاستهای مأمون و کاهش نفوذ وزیران قدرتمند در دستگاه خلافت بود.
منبع: تاريخ الإسلام، جلد 14، صفحه 11
منابع
1. النجوم الزاهرة، جلد 2، صفحه 172
2. تاريخ أبي الفداء، جلد 1، صفحه 330
3. الكامل في التاريخ، جلد 6، صفحه 347
4. تاريخ الإسلام، جلد 14، صفحه 11
ذكر مسير المأمون إلى العراق و قتل ذي الرياستين) و في هذه السنة، سار المأمون من مرو إلى العراق، و استخلف على خراسان غسان بن عباد و كان سبب مسيره ما وقع في العراق من الفتن، في البيعة لإبراهيم بن المهدي، و لما أتى المأمون سرخس، و ثب أربعة أنفس بالفضل بن سهل، فقتلوه في الحمام، لليلتين خلتا من شعبان من هذه السنة، أعني سنة اثنتين و مائتين، و كان عمره ستين سنة، و جعل المأمون لمن أمسكهم عشرة آلاف دينار، فأمسكهم العباس ابن الهيثم الدينوري، و أحضرهم إلى المأمون فقالوا: أنت أمرتنا بقتله، فأمر بهم فضربت أعناقهم
