زمینههای قیام
محمد دیباج، فرزند امام جعفر صادق ، از شخصیتهای برجسته علوی در قرن دوم هجری بود. او به دلیل جایگاه علمی و اخلاقی خود، مورد احترام مردم قرار داشت و از سوی برخی از علویان و شیعیان به عنوان فردی شایسته برای رهبری جامعه اسلامی مطرح شد. در سالهای پایانی قرن دوم هجری، با توجه به ظلم و ستم حکومت عباسیان، به ویژه در دوران خلافت مأمون، زمینههای قیام علیه این حکومت فراهم شد. برخی از علویان و شیعیان به محمد دیباج پیشنهاد دادند که قیام کند و خود را به عنوان خلیفه معرفی نماید. او ابتدا از این پیشنهاد امتناع کرد، اما تحت فشار فرزندش علی بن محمد و حسین بن حسن افطس، سرانجام موافقت کرد و قیام خود را آغاز نمود.
منبع: تاریخ الطبري جلد : 8 صفحه : 537
زمان و مکان قیام
قیام محمد دیباج در سال 199 هجری قمری در مکه آغاز شد. برخی منابع نیز سال 200 هجری قمری را ذکر کردهاند. این اختلاف در تاریخگذاری ممکن است به دلیل تفاوت در گزارشهای تاریخی باشد. مکان قیام نیز در بیشتر منابع مکه ذکر شده است، هرچند برخی گزارشها مدینه را به عنوان محل آغاز قیام معرفی کردهاند. این قیام در شرایطی شکل گرفت که مأمون عباسی بر سر کار بود و فشار بر علویان و شیعیان افزایش یافته بود.
منبع: الموسوعة الکبری عن فاطمة الزهراء جلد : 20 صفحه : 263
اهداف و دلایل قیام
هدف اصلی محمد دیباج از این قیام، مقابله با ظلم و ستم حکومت عباسی و دفاع از حقوق اهل بیت بود. او به دلیل سب و توهین به اهل بیت توسط حکومت عباسی، احساس وظیفه کرد که برای احقاق حق و برقراری عدالت قیام کند. علاوه بر این، برخی از علویان و شیعیان نیز او را به عنوان فردی شایسته برای رهبری جامعه اسلامی میدانستند و از او خواستند که خود را به عنوان خلیفه معرفی کند.
منبع: الإرشاد جلد : 2 صفحه : 212
پایان قیام
قیام محمد دیباج با وجود حمایت برخی از علویان و شیعیان، به دلیل عدم همراهی گسترده مردم و قدرت نظامی حکومت عباسی، به سرعت سرکوب شد. مأمون عباسی با استفاده از نیروهای خود، قیام را در نطفه خفه کرد و محمد دیباج مجبور به عقبنشینی شد. این قیام اگرچه نتوانست به اهداف خود دست یابد، اما به عنوان یکی از تلاشهای علویان برای مقابله با ظلم و ستم عباسیان در تاریخ ثبت شد.
منبع: الموسوعة الکبری عن فاطمة الزهراء جلد : 20 صفحه : 263
اهمیت و تأثیر قیام
قیام محمد دیباج اگرچه کوتاهمدت بود، اما نشاندهنده روحیه مقاومت و مبارزه علویان و شیعیان در برابر ظلم و ستم حکومت عباسی بود. این قیام همچنین برجستهکننده جایگاه محمد دیباج به عنوان یکی از شخصیتهای برجسته علوی در قرن دوم هجری است. اگرچه قیام او به نتیجه نرسید، اما به عنوان بخشی از تاریخ مبارزات علویان و شیعیان در برابر حکومت عباسی، دارای اهمیت تاریخی است.
منبع: تاریخ الطبري جلد : 8 صفحه : 537
منابع
1. الموسوعة الکبری عن فاطمة الزهراء جلد : 20 صفحه : 263
2. تاریخ الطبري جلد : 8 صفحه : 537
3. الإرشاد جلد : 2 صفحه : 212
و كور العراق من كان بها من الطالبيين، و رجعت الولاية بها لولد العباس، اجتمعوا الى محمد بن جعفر بن محمد بن على بن حسين بن على بن ابى طالب – و كان شيخا وداعا محببا في الناس، مفارقا لما عليه كثير من اهل بيته من قبح السيرة، و كان يروى العلم عن ابيه جعفر بن محمد، و كان الناس يكتبون عنه، و كان يظهر سمتا و زهدا – فقالوا له: قد تعلم حالك في الناس، فابرز شخصك نبايع لك بالخلافة، فإنك ان فعلت ذلك لم يختلف عليك رجلان، فأبى ذلك عليهم، فلم يزل به ابنه على بن محمد بن جعفر و حسين بن حسن الافطس حتى غلبا الشيخ على رايه، فأجابهم فأقاموه يوم صلاه الجمعه بعد
