خبرگزاری شبستان، گروه بین الملل: استان الشرقیه یکی از کهنترین استانهای مصر از نظر تاریخی بهشمار میرود؛ استانی که اهمیت آن تنها به نقش سیاسی و تمدنیاش در دورههای فرعونی محدود نمیشود، بلکه میراثی غنی از آثار اسلامی و قبطی را نیز در خود جای داده است؛ میراثی که بازتابدهنده تداوم دورههای تاریخی و تنوع مکاتب معماری در این سرزمین است.
الشرقیه در میان استانهای منطقه دلتای نیل (وجه بحری) جایگاه ویژهای دارد، چراکه تعداد قابل توجهی مسجد تاریخی، بقعه، مقام و بناهای دینی را در خود حفظ کرده است؛ آثاری که از شکوفایی معماری اسلامی از عصر ایوبیان تا دوره عثمانی حکایت دارند. افزون بر این، موزهها و محوطههای باستانی استان، حافظهای زنده از تاریخ منطقه بهشمار میآیند.
دکتر مصطفی شوقی، مدیرکل آثار اسلامی و قبطی استان الشرقیه، با تأکید بر نقش نوین موزهها و محوطههای تاریخی میگوید: این مراکز دیگر صرفاً محل نمایش اشیای تاریخی نیستند، بلکه به کانونهای فرهنگی و علمی تبدیل شدهاند که نقشی محوری در گسترش آگاهی تمدنی، تقویت حس تعلق اجتماعی و حفظ هویت ملی ایفا میکنند.
وی همچنین خاطرنشان میکند که استان الشرقیه دارای میراثی منحصربهفرد است که در آن، اصالت تاریخ، زیبایی معماری اسلامی و ریشهداری سنتها درهم آمیخته است. در میان این میراث، شماری از مساجد متعلق به دوره عثمانی برجستهاند که از مهمترین آنها میتوان به مسجد «علیآغا» در شهر زقازیق اشاره کرد.
در همین حال، دکتر هدیر السید مصطفی، پژوهشگر و بازرس آثار باستانی در الشرقیه، پژوهش و گزارشی درباره این بنای اسلامی ارائه کرده است. وی توضیح میدهد که مسجد علیآغا در منطقه گردشگری شهر زقازیق و در تقاطع خیابان احمد حسین الجبالی با خیابان الجلاء واقع شده و نمای جنوبی آن به خیابانی فرعی به نام «خیابان علیآغا» مشرف است. این مسجد بیش از ۱۲۰ سال پیش و به سبک معماری عثمانی ساخته شده و مناره مخروطی و نوکتیز آن، همراه با طرح داخلی بنا، بازتابدهنده اندیشه معماری اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم است.
به گفته این پژوهشگر، این مسجد توسط علیآغا عزَب، یا علی بن محمد عثمان، از تاجران شناختهشده زقازیق در آن دوران بنا شده است. در اسناد تاریخی از او بهعنوان فردی نابینا یاد شده که «با چشم دل بینا» بوده است.
اسناد وقفی نشان میدهد که وی مالک شماری دکان، کاروانسرا و خانه بوده که آنها را وقف امور خیریه کرده است، اما پیش از تکمیل ساخت مسجد درگذشت و به همین دلیل، موقوفات مستقیمی برای مسجد تعیین نشد؛ تا آنکه بعدها دخترش، مسجد را در قالب موقوفات درجه دوم مورد حمایت قرار داد.
وی افزود: این مسجد پیشتر در فهرست آثار ثبتشده قرار داشت، اما پس از آنکه بخشی از سقف چوبی اصیل آن در جریان ناآرامیهای همزمان با انقلاب ۲۵ ژانویه ۲۰۱۱ آسیب دید و با سقف بتنی جایگزین شد، از ثبت آثار تاریخی خارج گردید؛ اقدامی که به سلامت اثر لطمه زد، هرچند لوح کتیبه مسجد همچنان در وضعیت مناسبی حفظ شده است.
دکتر هدیر مصطفی در ادامه به ویژگیهای معماری داخلی مسجد اشاره کرده و میگوید: فضای داخلی مسجد به شکل مستطیل است و از شرق به غرب حدود ۲۰.۵ متر و از شمال به جنوب نزدیک به ۱۹.۲۵ متر امتداد دارد. بنا شامل سه شبستان موازی با دیوار قبله است که بهوسیله ردیفهایی از طاقهای نوکتیز با پایههای بلند از یکدیگر جدا میشوند. این طاقها بر ستونهای مرمری استوانهای با سرستونهای دوریشکل استوار شدهاند که از شاخصههای بارز معماری عثمانی بهشمار میروند.
طراحی مسجد بر سادگی و کارکردگرایی استوار است و بیش از تزئینات، بر عناصر سازهای تکیه دارد. در میانه نمای غربی، بخش برجستهای دیده میشود که کتیبهای بر فراز آن قرار دارد و نشان میدهد مسجد در دوران سلطان عثمانی عبدالحمید دوم ساخته شده است. همچنین بالای ورودی جنوبی، قصیدهای ششبیتی نصب شده که تاریخ ساخت مسجد و نیت خیرخواهانه بانی آن را ستایش میکند.
این مسجد در جانمایی محل وضوخانه و سرویسهای بهداشتی نیز با الگوی رایج مساجد تفاوت دارد؛ بهگونهای که بهدلیل شرایط بافت شهری، این فضاها در بخش شرقی بنا جانمایی شدهاند، نه در سمت جنوبی.
برای حفظ حرمت فضای عبادی مسجد نیز راهرویی جداکننده طراحی شده است. پنجرههای مسجد تنوع قابل توجهی دارند و شامل پنجرههای مستطیلی، طاقدار و نیمدایرهای میشوند. برخی از آنها با شیشههای رنگی مشبک در قابهای چوبی با نقوش هندسی و ستارهای تزئین شدهاند و برخی دیگر دارای حفاظهای فلزی با تزئینات ساده هستند.
سقفها نیز مسطح و از تیرهای چوبی و تختههایی بدون نقش و نگار ساخته شدهاند؛ سبکی که با اقلیم مصر و میزان اندک بارندگی آن سازگار است.
