وفات ابن مرزوق الحفيد (فقيه مالكي، محدث، أديب ونحوي برجسته)، در ۱۴ شعبان ۸۴۲ هجری قمری (برابر با حدود ۳۰ ژانویه ۱۴۳۹ میلادی) رخ داد.
شمسالدین أبو عبدالله محمد بن أحمد بن محمد بن أحمد بن محمد بن محمد بن أبي بكر بن مرزوق العجيسي التلمساني، معروف به ابن مرزوق الحفيد یا حفيد ابن مرزوق (برای تمایز از جدش الخطيب ابن مرزوق صاحب المسند الصحيح الحسن)، یکی از برجستهترین علمای مالکی مغرب اسلامی در قرن نهم هجری بود. او در ربيع الأول ۷۶۶ هجری قمری (حدود دسامبر ۱۳۶۴ میلادی) در شهر تلمسان (الجزایر کنونی) زاده شد و همانجا بزرگ شد و علم آموخت.
او از خاندان علمی مشهور آل مرزوق بود که چندین نسل فقیه، محدث، ادیب و سیاستمدار پرآوازه تولید کرد. جدش ابن مرزوق الخطيب (ت ۷۸۱ هـ) از صوفیان و علمای بزرگ تلمسان بود.
ابن مرزوق الحفيد در جوانی به رحله علمی گسترده پرداخت و به حجاز، مصر، شام و دیگر بلاد اسلامی سفر کرد. او در سال ۷۹۰ هـ همراه ابن عرفه حج گزارد و بار دیگر در ۸۱۹ هـ حج کرد و در آنجا با ابن حجر عسقلانی دیدار و از او اجازه گرفت. از مشایخ برجستهاش میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- سراجالدین بلقینی
- زینالدین العراقی
- ابن خلدون (در مصر یا تونس)
- ابوحیان نحوی
- ابن هشام الأنصاری
- ابن عرفه (از علمای بزرگ مالکی مغرب)
- و دیگران در قاهره، اسکندریه، مکه و قسطنطنیه (برخی منابع به سفر به قسطنطنیه اشاره دارند).
او در فقه مالکی حجت و مرجع بود، در اصول فقه، حديث (حافظ و محدث)، تفسير، نحو، لغت، أدب، خطابه و شعر (نظم) تبحر داشت. همچنین به تصوف گرایش داشت و معتقد بود که فقه و شريعت بدون تطهیر باطن و مجاهدت نفس کامل نمیشود.
شهرت او به حدی بود که در بسیاری از طرق الإجازات (به ویژه در حجاز و مغرب) نامش به عنوان راوی و مجوز آمده است. او قاضیالجماعه تلمسان بود و در الإفتاء و تدریس نقش محوری داشت.
از آثار مهم و شناختهشده او:
- المنزع النبيل في شرح مختصر خليل وتصحيح مسائله بالنقل والدليل (شرح مفصل و مهم بر مختصر خليل در فقه مالکی)
- نور اليقين في شرح حديث أولياء الله المتقين (شرح حدیث اولیاء)
- إظهار صدق المودة في شرح البردة (شرح قصیده بردة بوصیری)
- الألفية الصغيرة المسماة الحديقة في علوم الحديث الشريف (منظومه در مصطلح الحديث)
- المفتاتيح المرزوقية (احتمالاً در علوم یا فقه)
- روضة الاعلام في الحديث (یا مشابه)
- رسائل و منظومات دیگر در حساب (نظم خلاصة ابن البناء در عملیات ریاضی)، قرائات، و فتاوی متعدد (مانند فتوا در مورد استفاده از پوست انسان در برخی موارد شرعی)
بسیاری از آثارش به صورت خطی در کتابخانههای جهان (به ویژه الجزایر، مصر، ترکیه و اروپا) حفظ شدهاند و برخی چاپ شدهاند.
ابن مرزوق الحفيد پس از عمری پربار در علم، تدریس، تربیت شاگردان و خدمت به مذهب مالکی در تلمسان، در عشية الخميس ۱۴ شعبان ۸۴۲ هجری (در سن حدود ۷۶ سالگی) وفات یافت. قبرش در تلمسان است. برخی منابع وفات را در ربیع همان سال ذکر کردهاند، اما اکثر مورخان (مانند ونشريسي و دیگران) ۱۴ شعبان را دقیقتر دانستهاند.
او نمادی از عالم موسوعی مغربی است که فقه، حدیث، ادب و تصوف را به هم آمیخت و تأثیر عمیقی بر فرهنگ اسلامی شمال آفریقا گذاشت. وفاتش ضایعهای بزرگ برای حوزه علمی تلمسان و مذهب مالکی به شمار میرود.
