افضلالدین خونجی، با نام کامل ابوعبدالله محمد بن نامآور بن عبدالملک (متولد جمادیالاول ۵۹۰ق / مه ۱۱۹۴م – درگذشت ۵ رمضان ۶۴۶ق / ۲۲ دسامبر ۱۲۴۸م)، یکی از برجستهترین دانشمندان ایرانی در حوزه علوم عقلی (فلسفه و منطق) در قرن هفتم هجری بود. او همچنین به عنوان قاضی در مصر فعالیت داشت و به همین دلیل گاهی «خونجی مصری» خوانده میشود.
فهرست مطالب
۱. زندگی ۲. تحصیلات و مذهب ۳. فعالیتها ۴. شاگردان ۵. آثار ۵.۱. الجمل ۵.۲. الموجز ۵.۳. کشف الاسرار عن غوامض الافکار ۵.۴. شرح کلیات قانون ابنسینا ۵.۵. مختصر المطالب العالیه ۵.۶. دیگر آثار ۶. منابع و پانویس
۱. زندگی
افضلالدین در خونَج (خونا یا خونه، امروزه بخشی از منطقه کاغذکنان در نزدیکی زنجان و میانه در آذربایجان ایران) زاده شد. نباید این مکان را با خُنج در لارستان فارس اشتباه گرفت. برخی منابع متأخر در نام پدر یا سال وفات او اختلافاتی دارند. او در قاهره درگذشت و در گورستان قرافه به خاک سپرده شد.
۲. تحصیلات و مذهب
بر اساس گزارش ذهبی، افضلالدین پیش از مهاجرت به مصر، در ایران به تحصیل علوم پرداخت. او علاوه بر تسلط بر علوم عقلی (منطق و فلسفه)، در فقه نیز مهارت داشت و پیرو مذهب شافعی بود.
۳. فعالیتها
پس از ورود به مصر، مدتی در مدارس صالحیه و صلاحیه تدریس کرد و برای مدتی به مقام قاضیالقضات مصر و نواحی وابسته رسید. گرچه برخی منابع از عدالت و نیکی او در قضاوت یاد کردهاند، اما سیوطی از انتصاب او به این منصب انتقاد کرده و دلیل آن را غلبه جنبه فلسفی بر فقاهت او دانسته است.
۴. شاگردان
از شاگردان برجسته او میتوان به موفقالدین ابن ابیاصیبعه اشاره کرد که در سال ۶۳۲ق/۱۲۳۵م در قاهره به حلقه درس او پیوست و دانش او را در فلسفه، علوم دینی و دیگر رشتهها بسیار استوار یافت. شاگرد دیگر، عزالدین محمد اربلی، در مرثیهای پس از درگذشت استاد، او را به دلیل علم و فضیلت ستوده است.
۵. آثار
افضلالدین آثار متعددی از خود بر جای گذاشت که بیشتر آنها در منطق هستند و تأثیر مهمی بر منطق اسلامی پس از خود گذاشتند:
۵.۱. الجمل (معروف به الجمل المنطقیه یا المختصر) کتابی مختصر در منطق که نسخههایی از آن در کتابخانههای لندن، قاهره، الجزایر، مشهد و پاریس موجود است. شرحهایی بر آن نوشته شده، از جمله شرح ابنواصل حموی، شرح ابنمرزوق تلمسانی و شرح ابناستار تدرومی تلمسانی (با نام کفایة العمل).
۵.۲. الموجز اثری مختصر در منطق که برخی منابع کهن آن را مستقل دانستهاند، اما بروکلمان آن را خلاصهای از الجمل میداند. نسخههایی در پاریس، کمبریج و فاس موجود است. شرحهایی بر آن نگاشته شده، از جمله شرح سراجالدین ارموی، محمد بن احمد شریف تلمسانی، عیسی بن داوود منطقی (با نام الایضاح) و فخرالدین ابوالحسین علی بن محمد نَبْدی.
۵.۳. کشف الاسرار عن غوامض الافکار مهمترین اثر منطقی او که به «صاحب الکشف» شهرت یافت. این کتاب بر پایه منطق المخلص فخر رازی نوشته شده و به آرای ابنسینا و نقدهای فخر رازی بر او توجه ویژه دارد. شرح کاتبی قزوینی بر آن مشهور است و حاشیه ابن بدیع بندهی نیز وجود دارد. نسخههایی با شرح کاتبی در توپکاپیسرای ترکیه و دیگر مکانها نگهداری میشود. برخی منابع موضوع آن را علوم طبیعی دانستهاند، اما عمدتاً منطقی است.
۵.۴. شرح کلیات قانون ابنسینا نسخهای از آن در پاریس شناسایی شده. ابن قفط در شرح ششجلدی خود بر کلیات قانون، از نظرات افضلالدین و پاسخهای او به ایرادات فخر رازی بهره برده است.
۵.۵. مختصر المطالب العالیه خلاصهای از کتاب المطالب العالیه فخر رازی در عقاید، با توضیح برخی بخشهای دشوار آن.
۵.۶. دیگر آثار از جمله: مقاله فی الحدود و الرسوم، شرحی بر بخش نبض ابنسینا، و کتاب ادوار الحمیات.
منابع
این متن برگرفته و بازنویسیشده از مقاله «افضلالدین خونجی» در دانشنامه بزرگ اسلامی (جلد ۹، ص ۳۷۴۱) و منابع تاریخی مانند عیون الانباء ابن ابیاصیبعه، سیر اعلام النبلاء ذهبی، طبقات الشافعیه سبکی و سیوطی، کشف الظنون حاجی خلیفه و دیگر منابع معتبر است.
