عبدمناف بن عبدالمطلب، که به ابوطالب شهرت دارد، پدر امام علی (ع) و عموی پیامبر اکرم (ص) بود. او از بزرگان قریش و بنیهاشم به شمار میرفت. مدتی عهدهدار منصب «سقایت» (آبرسانی به حاجیان) بود و پس از درگذشت پدرش عبدالمطلب، سرپرستی برادرزادهاش حضرت محمد (ص) را بر عهده گرفت و در تمام دوران رسالت نیز از ایشان حمایت کرد.
ایمان ابوطالب یکی از موضوعات بحثبرانگیز میان شیعه و برخی از اهل سنت است. علمای شیعه با استناد به گزارشهای تاریخی، روایات اهل بیت (ع) و اشعار منسوب به ابوطالب، به ایمان او باور دارند. اشعار او در کتابی با نام «دیوان ابیطالب بن عبدالمطلب» گردآوری شده است. ابوطالب در ۲۶ رجب سال دهم بعثت درگذشت و در قبرستان حجون مکه به خاک سپرده شد.
زندگینامه
ابوطالب، عموی پیامبر (ص)، ۳۵ سال پیش از ولادت ایشان به دنیا آمد. پدرش عبدالمطلب، جد پیامبر (ص)، بنا به گفته برخی تاریخنگاران، در میان قبایل عرب به بزرگی و پیروی از آیین حنیف شهرت داشت. مادرش فاطمه، دختر عمرو بن عائذ مخزومی بود (طبری، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۲؛ یعقوبی، ۱۳۸۴ق، ج۲، ص۱۱۱).
ابوطالب و عبدالله (پدر پیامبر) برادران تنی بودند (ابنسعد، ۱۹۶۸م، ج۱، ص۹۳). نام اصلی ابوطالب را «عبدمناف» ثبت کردهاند، اما او به کنیهاش مشهور شد (بلاذری، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۲۸۸؛ ابنسعد، ۱۹۶۸م، ج۱، ص۱۲۱). در برخی منابع نام او «عمران» ذکر شده که ابنعنبه آن را ضعیف دانسته است (ابنعنبه، ۱۳۸۰ق، ص۲۰).
همسر و فرزندان
ابوطالب از همسرش فاطمه بنت اسد، چهار پسر به نامهای طالب، عقیل، جعفر و علی (ع) داشت. دختران او نیز امهانی (فاخته)، جمانه (ابنجوزی، ۱۴۲۶ق، ص۱۵۸-۱۶۷) و ریطه (اسماء) نام داشتهاند. همچنین گفته شده از همسری به نام «عله» فرزندی به نام «طلیق» داشته است (ابنسعد، ۱۹۶۸م، ج۱، ص۱۲۱-۱۲۲).
درگذشت
درباره تاریخ وفات ابوطالب دیدگاههای گوناگونی وجود دارد. شیخ طوسی (۱۴۱۱ق، ص۸۱۲) روز ۲۶ رجب سال دهم بعثت را روز وفات او دانسته است. یعقوبی (۱۳۸۴ق، ج۱، ص۳۵۴) نیز وفات او را در ماه رمضان، سه روز پس از درگذشت حضرت خدیجه (س) ذکر کرده و سن او را هنگام مرگ ۸۶ یا ۹۰ سال گفته است. برخی منابع دیگر تاریخهایی چون ۱ ذیقعده و ۱۵ شوال را نیز ثبت کردهاند (مقریزی، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۴۵).
در روز وفات ابوطالب، پیامبر (ص) اندوهگین بود و گریست. ایشان به امام علی (ع) دستور دادند تا عمویشان را غسل داده و کفن کند و برای او طلب رحمت نمودند (مجلسی، ۱۴۰۳ق، ج۳۵، ص۱۶۳؛ ابنجوزی، ۱۴۲۶ق، ج۱، ص۱۴۵). هنگامی که پیامبر (ص) بر سر قبر ابوطالب حاضر شد، فرمود: «آنگونه برای تو آمرزش و شفاعت میطلبم که جن و انس شگفتزده شوند» (ابنابیالحدید، ۱۳۷۸ق، ج۱۴، ص۷۶). پیکر ابوطالب در قبرستان حجون مکه، در کنار قبر پدرش عبدالمطلب به خاک سپرده شد (بلاذری، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۲۹). پیامبر (ص) سال وفات ابوطالب و خدیجه (س) را «عامالحزن» (سال اندوه) نامید (مقریزی، ۱۴۲۰ق، ج۱، ص۴۵).
جایگاه اجتماعی و ویژگیهای اخلاقی
ابوطالب مدت کوتاهی دو منصب رفادت (مهمانداری حاجیان) و سقایت (آبرسانی به حاجیان) را در مکه بر عهده داشت (یعقوبی، ۱۳۸۴ق، ج۲، ص۱۳). او بازرگان بود و در خرید و فروش عطر و گندم فعالیت میکرد (ابنقتیبه، بیتا، ص۵۷۵).
بر پایه گزارشهای تاریخی، با وجود تنگدستی، ابوطالب در میان قریش محترم و بزرگمنزلت بود و از هیبت، وقار و حکمت برخوردار بود (یعقوبی، ۱۳۸۴ق، ج۲، ص۱۴؛ قمی، بیتا، ج۱، ص۱۰۸-۱۰۹). درباره سخاوتش گفتهاند: در روزهایی که او اطعام میداد، هیچکس از قریش غذا تهیه نمیکرد (بلاذری، ۱۴۲۰ق، ج۲، ص۲۸۸). او نخستین کسی بود که در دوره جاهلیت، سوگند را در شهادت اولیای دم مرسوم کرد و اسلام بعدها آن را تأیید نمود (نسایی، ۱۳۴۸ق، ج۸، ص۲-۴). همچنین گفته شده که او به پیروی از پدرش، شراب را بر خود حرام کرده بود (حلبی، ۱۴۰۰ق، ج۱، ص۱۸۴).
سرپرستی پیامبر (ص)
ابوطالب به سفارش پدرش، سرپرستی محمد (ص) را از هشتسالگی بر عهده گرفت (ابنهشام، ۱۳۸۳ق، ج۱، ص۱۱۶؛ بیهقی، ۱۴۰۵ق، ج۲، ص۲۲). او پیامبر را بر فرزندان خود مقدم میداشت و در خوراک و پوشاک توجه ویژهای به ایشان داشت (ابنشهرآشوب، ۱۳۷۹ق، ج۱، ص۳۶-۳۷). بهترین غذاها را برایش فراهم میکرد، جای خوابش را در کنار خود قرار میداد و همواره سعی میکرد پیامبر را همراه خود داشته باشد (ابنسعد، ۱۹۶۸م، ج۱، ص۱۱۹).
حمایت از پیامبر (ص)
گزارشهای تاریخی از حمایتهای گسترده ابوطالب از رسول خدا (ص) در برابر فشارهای قریش حکایت دارند. او با وجود کهولت سن، در کنار پیامبر ایستاد و در دیدار با سران قریش، حمایت خود را از ایشان اعلام کرد (ابنهشام، ۱۳۸۳ق، ج۱، ص۱۷۲-۱۷۳). قریش به ابوطالب پیشنهاد دادند که عمارة بن ولید را به فرزندخواندگی بپذیرد و در مقابل، پیامبر را به آنان تحویل دهد؛ اما ابوطالب این پیشنهاد را نپذیرفت و آنان را سرزنش کرد (ابنهشام، ۱۳۸۳ق، ج۱، ص۲۶۷؛ طبری، ۱۴۰۳ق، ج۲، ص۳۲۷).
پیامبر (ص) در روز وفات ابوطالب فرمود: «تا زمانی که ابوطالب زنده بود، قریش از من بیم داشتند» (ابنعساکر، ۱۴۱۵ق، ج۶۶، ص۳۳۹؛ ابناثیر، ۱۴۰۸ق، ج۳، ص۱۶۴).
اشعار
اشعار و سخنان ادبی ابوطالب به بیش از هزار بیت میرسد که در «دیوان ابوطالب» گردآوری شده است. آنچه در این اشعار آمده، همه در تأیید و تصدیق نبوت پیامبر (ص) است. مشهورترین اشعار او به «قصیده لامیه» شهرت دارد (مفید، ۱۴۱۴ق، ص۱۸).
نمونهای از اشعار ابوطالب:
أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنَّا وَجَدْنَا مُحَمَّدًا
نَبِیاً کَمُوسَی خُطَّ فِی أَوَّلِ الْکُتُبِ
وَأَنَّ عَلَیهِ فِی الْعِبَادِ مَحَبَّةً
وَلَا خَیرَ مِمَّنْ خَصَّهُ اللهُ بِالْحُبِّ
(آیا نمیدانید که ما او (محمد) را چون موسی پیامبر یافتهایم و نام و نشانش در نخستین کتابهای آسمانی ثبت شده است، و بندگان خدا محبتی ویژه به او دارند، و هیچکس برتر از کسی نیست که خدا او را به محبت خود اختصاص داده باشد) (ابنهشام، بیتا، ج۱، ص۳۵۲).
ایمان
ایمان ابوطالب از موضوعات اختلافی میان شیعه و اهل سنت است. شیعیان به اسلام و ایمان او باور دارند و عالمان شیعه با استناد به روایات اهل بیت (ع)، عملکرد و اشعار ابوطالب، بر ایمان وی تأکید کردهاند (طوسی، ۱۴۰۹ق، ج۸، ص۱۶۴؛ طبرسی، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۳۱؛ فتال نیشابوری، ۱۴۲۳ق، ص۱۳۸). در مقابل، بسیاری از مورخان و سیرهنویسان اهل سنت معتقدند که ابوطالب بدون ایمان به شریعت اسلام از دنیا رفته است (غفاری، ۲۰۱۲م، ص۱۶۶؛ حسن، بیتا، ص۱۶۶).
برگزاری همایش
از ۱۹ تا ۲۱ اسفند ۱۳۹۹ش (۲۵ تا ۲۷ رجب ۱۴۴۲ق) «همایش بینالمللی حضرت ابوطالب(ع)؛ حامی پیامبر اعظم(ص)» به همت مجمع جهانی اهلبیت و با همکاری نهادهای دیگر در مجتمع آموزشی امام خمینی قم برگزار شد. در این همایش شماری از علمای جهان اسلام سخنرانی کردند و کارگروههای تخصصی به بررسی شخصیت و باورهای ابوطالب پرداختند (مجمع جهانی اهلبیت، ۱۴۰۲ش، ج۱، مقدمه، ص۴۰). آثار علمی پذیرفتهشده این همایش در ۳۳ جلد با عنوان «مجموعه آثار همایش بینالمللی حضرت ابوطالب(ع)؛ حامی پیامبر اعظم(ص)» منتشر شده است (مجمع جهانی اهلبیت، ۱۴۰۲ش، ج۱، مقدمه، ص۴۲).
منابع
ابنابیالحدید، عبدالحمید. شرح نهج البلاغه. تحقیق محمد ابوالفضل ابراهیم. بیجا: دار احیاء الکتب العربیة، ۱۳۷۸ق.
ابناثیر، علی بن محمد. البدایة و النهایة. بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
ابنجوزی، یوسف بن قزاوغلی. تذکرة الخواص. قم: مجمع جهانی اهلبیت، ۱۴۲۶ق.
ابنسعد، محمد. الطبقات الکبری. بیروت: دار صادر، ۱۹۶۸م.
ابنشهرآشوب، محمد بن علی. مناقب آلابیطالب. قم: نشر علامه، ۱۳۷۹ق.
ابنعساکر، علی بن حسن. تاریخ مدینة دمشق. تحقیق علی شیری. بیروت: دار الفکر، ۱۴۱۵ق.
ابنعنبه، احمد بن علی. عمدة الطالب فی انساب آلابیطالب. نجف: المطبعة الحیدریة، ۱۳۸۰ق.
ابنقتیبه، محمد. المعارف. قاهره: دار المعارف، بیتا.
ابنهشام، محمد بن عبدالملک. السیرة النبویة. تحقیق محی الدین عبدالحمید. قاهره: مکتبه صبیح، ۱۳۸۳ق.
ابنهشام، محمد بن عبدالملک. السیرة النبویة. بیروت: دار المعرفه، بیتا.
بلاذری، احمد بن یحیی. انساب الاشراف. بیروت: دار الفکر، ۱۴۲۰ق.
بیهقی، ابوبکر. دلائل النبوة. بیروت: دار الکتب العلمیة، ۱۴۰۵ق.
حسن، فیصل. أبوطالب طود الإيمان الراسخ. بیجا: بینا، بیتا.
حلبی، علی بن ابراهیم. السیرة الحلبیة. بیروت: دار المعرفة، ۱۴۰۰ق.
شیخ طوسی، محمد بن حسن. المصباح المتهجد. بیروت: مؤسسة فقه الشیعة، ۱۴۱۱ق/۱۹۹۱م.
شیخ مفید، محمد بن نعمان. ایمان ابی طالب. بیروت: دار المفید، ۱۴۱۴ق.
طبرسی، فضل بن حسن. مجمع البیان. بیروت: مؤسسة الاعلمی، ۱۴۱۵ق.
طبری، محمد بن جریر. تاریخ الطبری. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۳ق.
طوسی، محمد بن حسن. التبیان فی تفسیر القرآن. قم: مکتب الاعلام الاسلامی، ۱۴۰۹ق.
غفاری، عبدالرسول. كبير الصحابة أبو طالب (ع). بیروت: العتبة العلوية المقدسة، ۲۰۱۲م.
فتال نیشابوری، محمد بن حسن. روضة الواعظین. قم: انتشارات دلیل ما، ۱۴۲۳ق.
قمی، شیخ عباس. الکنی و الالقاب. تهران: مکتبة الصدر، بیتا.
مجلسی، محمدباقر. بحارالانوار. بیروت: مؤسسة الوفاء، ۱۴۰۳ق.
مجمع جهانی اهلبیت (ع). مجموعه آثار همایش بینالمللی حضرت ابوطالب(ع) حامی پیامبر اعظم(ص). قم: انتشارات مجمع جهانی اهلبیت (ع)، چاپ اول، ۱۴۰۲ش.
مقریزی، احمد بن علی. امتاع الاسماع. تحقیق عبدالحمید النمیسی. بیروت: دار الکتب، ۱۴۲۰ق.
نسایی، احمد بن شعیب. سنن نسایی. بیروت: دار الفکر، ۱۳۴۸ق.
یعقوبی، ابن واضح. تاریخ الیعقوبی. نجف: المکتبة الحیدریة، ۱۳۸۴ق.
یوسفی غروی، محمدهادی. موسوعة التاریخ الاسلامی. قم: مؤسسة الهادی، ۱۴۱۷ق.
