ابویعلی حمزه بن عبدالعزیز دیلمی طبرستانی، معروف به «سَلاَّر» (یا سلار)، از چهرههای درخشان و برجسته فقه و کلام امامیه در قرن پنجم هجری (یازدهم میلادی) به شمار میرود . لقب «سلار» که شکلی عربیشده از واژه فارسی «سالار» به معنای رئیس و پیشواست، گویای جایگاه والای او در میان دانشمندان شیعه است . هرچند تاریخ دقیق تولد او مشخص نیست، اما شواهد تاریخی نشان میدهد که در نیمه دوم قرن چهارم هجری در منطقه دیلم (در نزدیکی گیلان و قزوین امروزی) دیده به جهان گشود .
زندگی و تحصیلات
سلار دیلمی دوران شکوفایی علمی خود را در بغداد، مرکز آن زمان جهان اسلام، سپری کرد. او در محضر دو استاد بزرگ شیعه، شیخ مفید (درگذشت ۴۱۳ قمری) و سید مرتضی علمالهدی (درگذشت ۴۳۶ قمری) شاگردی کرد و به درجهای از دانش رسید که از سوی آنان به عنوان نماینده علمی و قاضی به مناطق مختلف اعزام میشد . همچنین از شاگردان حسین بن عبیدالله غضائری نیز بود و با دختر شیخ مفید ازدواج کرد . سلار در دانشهای گوناگون زمان خود به ویژه فقه، اصول، کلام و ادبیات عرب (نحو) تبحر داشت .
شاگردان و منزلت علمی
جایگاه رفیع سلار در علم، موجب شد تا شاگردان برجستهای در محضرش پرورش یابند که هر یک از بزرگان فقه و حدیث شیعه در نسل بعد شدند. از جمله شاگردان او میتوان به افراد زیر اشاره کرد :
شیخ ابوعلی طوسی، فرزند شیخ طوسی.
ابوالصلاح حلبی، فقیه و متکلم نامدار.
ابوالفتح کراجکی، از عالمان برجسته.
ابوالمکارم مبارک بن فاخر نحوی.
عبدالله و حسن، فرزندان حسن بن حسین بن بابویه.
مفید نیشابوری رازی و مفید رازی.
علامه حلی (درگذشت ۷۲۶ قمری) از او به عنوان یکی از فقها و ادیبان برجسته و مورد اعتماد شیعه یاد کرده و آیتالله خویی نیز او را فردی «جلیل، مشهور و ثقه» معرفی کرده است .
منصب قضا در حلب
سلار دیلمی از سوی استاد خود، سید مرتضی، به عنوان حاکم شرع و قاضی به شهر حلب (در سوریه امروزی) اعزام شد . این انتصاب نشاندهنده اعتماد کامل سید مرتضی به دانش و تقوای او بود. او سالها عهدهدار فصل خصومت و حل و فصل دعاوی دینی در آن منطقه بود و به رهبر دینی شیعیان در حلب تبدیل شد .
آثار و تألیفات
از این فقیه بزرگ، آثار ارزشمندی بر جای مانده است که نشان از ژرفای اندیشه و احاطه او بر علوم اسلامی دارد. مهمترین کتابهای او عبارتند از :
المراسم العلویّه فی الاحکام النبویّه: یکی از متون کهن و معتبر فقهی شیعه که بارها منتشر شده است.
المقنع فی المذهب: کتابی دیگر در فقه.
التقریب (یا التهذیب): در اصول فقه.
الابواب و الفصول: در فقه.
المسائل السلاریّه: شامل پاسخ به پرسشهای فقهی و کلامی.
التذکره فی حقیقه الجوهر و العرض: در موضوع کلامی و فلسفی.
الرد علی ابی الحسن البصری فی نقض الشافی: ردیهای بر کتاب ابوالحسن بصری که در نقد کتاب «الشافی» سید مرتضی نوشته شده بود .
دیدگاههای فقهی
سلار دیلمی دارای دیدگاههای فقهی خاصی بود که در منابع به آنها اشاره شده است:
او نخستین فقیهی دانسته شده که با استناد به غیبت امام معصوم (عج)، فتوا به حرمت اقامه نماز جمعه به صورت جماعت داد .
در مسئله تقسیم جنایتها (عمد، شبه عمد و خطا) نظرات دقیقی ارائه کرده است .
به حرمت مجسمهسازی (تندیسگری) معتقد بود .
درگذشت و محل دفن
درباره تاریخ و محل دفن سلار دیلمی میان مورخان اختلاف نظر وجود دارد. مشهور آن است که وی در روز شنبه ۶ رمضان سال ۴۶۳ قمری (برابر با ۱۰۷۱ میلادی) در روستای خسروشاه در نزدیکی تبریز دار فانی را وداع گفت و در همانجا به خاک سپرده شد . برخی منابع تاریخی دیگر سال ۴۴۸ قمری را نیز ذکر کردهاند .
دلیل حضور وی در خسروشاه به درستی روشن نیست. برخی معتقدند که احتمالاً به دلیل ناامنیها و درگیریهای بغداد، عالمانی چون او ناچار به ترک شهر شده و در مسیر بازگشت به زادگاهشان دیلم، در این منطقه درگذشته است . با این حال، برخی محققان مانند علی دوانی در این انتساب تردید کرده و معتقدند که قبر وی احتمالاً در بغداد است .
یادبودها
اهمیت جایگاه علمی سلار دیلمی به اندازهای است که در سال ۲۰۱۳ میلادی، دانشگاه تبریز میزبان کنگرهای بزرگ برای بزرگداشت او و بررسی آثار و دیدگاههای فقهیاش بود . این رویداد نشاندهنده تأثیر پایدار این فقیه بر جریان فکری و فقهی تشیع است.
