ملا هادی سبزواری در ۸ اسفند سال ۱۲۵۱ شمسی (مطابق با ۲۸ ذیالحجه ۱۲۸۹ قمری) دار فانی را وداع گفت. ایشان سه ساعت به غروب، در سن ۷۷ سالگی در زادگاه خود سبزوار درگذشت و پیکرشان در بیرون دروازه نیشابور (محل فعلی فلکه زند) به خاک سپرده شد.
معرفی
ملاهادی سبزواری (۱۲۱۲-۱۲۸۹ هجری قمری) متخلص به «اسرار»، حکیم، عارف، فیلسوف و شاعر شیعی عصر قاجار و بزرگترین فیلسوف قرن سیزدهم هجری است. او در سبزوار متولد شد و در همانجا درگذشت. هرچند مکتب فلسفی مستقلی تأسیس نکرد، اما با شرح و تبیین آرای ملاصدرا و ملاعبدالرزاق لاهیجی، جایگاهی ممتاز در مکتب صدرائی یافت. کتاب منظومه او که دوره کامل منطق و فلسفه را به نظم کشیده، از مهمترین آثار فلسفی در حوزههای علمیه محسوب میشود.
ولادت و خانواده
حکیم سبزواری در سال ۱۲۱۲ هجری قمری در سبزوار دیده به جهان گشود. تاریخ تولدش به ابجد معادل واژه «غریب» است. پدرش، میرزا مهدی ملقب به «تاجر»، از خیرین سبزوار بود که مسجد و آبانبار متصل به هم در کوچه «حمام حکیم» از آثار بهجایمانده از اوست. میرزا مهدی بخشی از اموال خود را وقف مسلمانان کرد تا درآمد آن صرف اطعام مردم شود. مادر ملاهادی، زینتالحاجیه، از خانوادههای متدین سبزوار بود.
میرزا مهدی در سال ۱۲۲۰ هجری قمری هنگام بازگشت از سفر حج در شیراز درگذشت و سرپرستی هادی را عمهزادهاش، ملا حسین سبزواری، بر عهده گرفت و او را به مشهد برد.
تحصیلات و اساتید
ملاهادی از هشت سالگی به فراگیری علوم دینی پرداخت و در ده سالگی برای ادامه تحصیل به مشهد رفت. پس از سیزده سال تحصیل در علوم نقلی، در سال ۱۲۳۶ قمری برای فراگیری علوم عقلی راهی اصفهان شد. وی هشت سال در اصفهان اقامت گزید و از محضر اساتید برجستهای بهره برد:
ملا حسین سبزواری: استاد اولیه وی در علوم عربی، فقه و اصول
محمدابراهیم کرباسی: صاحب کتاب «اشارات الاصول»
شیخ محمدتقی اصفهانی: ملقب به رئیسالاصولیین
ملا علی نوری اصفهانی: شاگرد آقامحمد بیدآبادی
ملا اسماعیل درب کوشکی اصفهانی: معروف به واحدالعین
پس از بازگشت به مشهد، در مدرسه حاج حسن به تدریس مشغول شد. پنج سال بعد به همراه همسرش به سفر حج رفت که در بازگشت، همسرش درگذشت و او مدتی حدود سه سال به صورت ناشناس در کرمان به ریاضت پرداخت. سرانجام به مشهد و سپس به سبزوار بازگشت و چهل سال پایانی عمر را در زادگاهش به تدریس فلسفه و تألیف آثار ارزشمند گذراند.
دیدگاههای فلسفی
اگرچه ملاهادی سبزواری از مهمترین شارحان فلسفه صدرائی است، اما در برخی موارد با ملاصدرا اختلاف نظر دارد، از جمله:
علم خدا به ذات خویش
حادث بودن عالم امر
تفاوت حرکت با تحریک
جوهر دانستن برخی اقسام علم
معاد جسمانی و روحانی
همچنین در مسئله ادراک کلیات، با ابنسینا (بوعلی سینا) اختلاف نظر دارد.
شاگردان
دوره تحصیل در محضر ملاهادی هفت سال بود. برخی از شاگردان برجسته او عبارتند از:
آخوند خراسانی: مؤلف «کفایة الاصول»
آخوند ملا محمد (فرزند ارشد حکیم)
ملا محمدکاظم سبزواری
شیخ علی فاضل تبتی
میرزا حسین مجتهد سبزواری
ملا علی سمنانی
سید احمد رضوی پیشاوری هندی
میرزا اسماعیل (ملقب به افتخارالحکماء طالقانی)
میرزا حسن حکیم (داماد ملاهادی)
و دهها شاگرد دیگر
آثار و تألیفات
آثار فلسفی و کلامی
منظومه و شرح منظومه در حکمت: مهمترین اثر وی که شامل دو بخش «غررالفرائد» در حکمت (بیش از ۱۰۰۰ بیت) و «لئالی المنتظمه» در منطق (حدود ۳۰۰ بیت) است.
اسرار الحکم فی المفتتح المغتتم
حاشیه بر اسفار اربعه ملاصدرا
حاشیه بر شواهد الربوبیه ملاصدرا
حاشیه بر مبدأ و معاد ملاصدرا
حاشیه بر مفاتیح الغیب ملاصدرا
حاشیه بر شوارق ملاعبدالرزاق لاهیجی
هدایة الطالبین فی معرفة الانبیاء والائمة المعصومین (در کلام)
آثار عرفانی و دینی
شرح الاسماء (شرح دعای جوشن کبیر)
شرح دعای صباح (مفتاح الفلاح و مصباح النجاح)
شرح مثنوی مولانا (برخی ابیات مشکل)
اسرار العباده
اصول الدین
آثار ادبی
دیوان اشعار فارسی: شامل غزلیات و رباعیات عرفانی با تخلص «اسرار»
رحیق و راح افراح (در علم بدیع)
آثار فقهی
النبراس فی اسرار الاساس (دوره مختصر فقه به نظم)
مقیاس فی الفقه
الجبر و الاختیار
محاکمات (در ردّ بر شیخیه)
ویژگیهای اخلاقی و سبک زندگی
سادهزیستی و زهد
ملاهادی زندگی زاهدانهای داشت. با وجود برخورداری از زمینهای مزروعی، خود به کشاورزی اشتغال داشت و دسترنجش را با فقرا و طلاب تقسیم میکرد. دارایی او منحصر به یک جفت گاو و یک باغچه بود و نان سالانه خود را با زراعتی که شخصاً به عهده داشت تأمین میکرد.
برنامه روزانه
به گفته فرزندش، هر روز صبح دو ساعت پس از طلوع آفتاب برای تدریس به مدرسه علمیه فصیحیه میرفت و چهار ساعت تدریس میکرد. پس از بازگشت به منزل و انجام فریضه ظهر و عصر، ناهاری ساده (غالباً نان با دوغ) صرف میکرد. سپس به کارهای کشاورزی و رسیدگی به دامها میپرداخت. نیم ساعت قبل و بعد از شام در حیاط قدم میزد و اواخر شب به اتاق مخصوص خود میرفت.
دیدار ناصرالدین شاه
داستان مشهوری از دیدار ناصرالدین شاه با ملاهادی سبزواری نقل شده است. شاه در سفر به سبزوار به خانه ساده او رفت و بر حصیری که فرش اتاق تدریس بود نشست. او درخواست تألیف کتابی در اصول دین به زبان فارسی کرد و پس از بازگشت، پانصد تومان برایش فرستاد. ملاهادی نیمی از آن را به طلاب و نیمی را به فقرا داد.
در روایت دیگری، شاه نقل میکند که ملاهادی برخلاف دیگران به استقبال او نیامد و این کار را بسیار پسندید. روزی بدون تشریفات به خانه او رفت و درخواست کرد خدمتی برایش مقرر کند. ملاهادی ابتدا نپذیرفت، اما پس از اصرار شاه درباره معافیت مالیات زمین کشاورزی، پاسخ داد که این کار موجب تحمیل مالیات بر یتیمان و بیوهزنان میشود و حاضر به پذیرش این معافیت نشد. سپس با نان و دوغ سادهای از شاه پذیرایی کرد که خود دسترنجش بود.
نمونه اشعار
غزلی عرفانی
شورش عشق تو در هیچ سری نیست که نیست منظر روی تو زیب نظری نیست که نیست ز فغانم ز فراق رخ و زلفت به فغان سگ کویت همه شب تا سحری نیست که نیست نه همین از غم او سینه ما صد چاک است داغ او لاله صفت بر جگری نیست که نیست موسیای نیست که دعوی انا الحق شنود ورنه این زمزمهاندَر شجری نیست که نیست گوش «اسرار» شنو نیست وگرنه اسرار برش از عالم معنی خبری نیست که نیست
دلتنگی برای مشهد (در کرمان)
دور از شاه خراسان در بلا همچو ایوبم بکرمان مبتلا آدم آسا از فریب آسمان شُد مرا فردوس طوس آرز گرچه دارالفقر کرمان جنتی است لیک در جنات سفلست و علا ای صبا از خطهٔ کرمان گذر بر خراسان چون خورآسان از ولا
تاریخ وفات به حساب ابجد
ملامحمدکاظم سبزواری، از شاگردانش، تاریخ وفات او را چنین سروده است:
«اسرار» چو از جهان بدر شد
از فرش به عرش ناله برشد
تاریخ وفاتش ار بجویی
گویم: «که نمرد، زندهتر شد»
عبارت «که نمرد، زندهتر شد» به حساب ابجد برابر ۱۲۸۹ قمری است.
آرامگاه
بنای اولیه آرامگاه ملاهادی سبزواری در سال ۱۳۰۰ قمری توسط میرزا یوسف مستوفیالمالک ساخته شد. این آرامگاه در ضلع جنوبی میدان کارگر (فلکه زند سابق) شهر سبزوار واقع است. فضای داخلی آن طرحی چلیپایی شکل دارد و کاشیکاریهای رنگارنگ بر زمینه لاجوردی و گنبد فیروزهای به آن جلوه خاصی بخشیده است. در اوایل سال ۱۳۴۰ شمسی، تزیینات، ترمیم و استحکامبخشی بنا توسط انجمن آثار ملی انجام شد.
منابع
اسراری، ولیالله. شرح زندگانی حاج ملا هادی سبزواری.
آشتیانی، جلالالدین. مجموعه رسائل فارسی حاج ملا هادی سبزواری.
صدوقی سها، منوچهر. تاریخ حکما و عرفاء متأخرین صدرالمتألهین.
مدرس تبریزی، محمدعلی. ریحانة الادب، جلد ۲.
قریشی، سید حسین. «حاج ملاهادی سبزواری»، در گلشن ابرار، جلد ۱.
مطلع الشمس، جلد ۳.
بنیاد حکمت سبزواری.
ویکی شیعه: «ملا هادی سبزواری»
دایرة المعارف طهور: «حاج ملاهادی سبزواری»
اداره میراث فرهنگی و گردشگری خراسان رضوی: «آرامگاه حاج ملاهادی سبزواری»
