وفات کمالالدین ابن یونس (معروف به ابن منعه)، فقیه شافعی، ریاضیدان برجسته، منجم، پزشک و یکی از بزرگترین علمای چنددانش (polymath) عصر اسلامی در ۱۴ شعبان ۶۳۹ هجری قمری (برابر با فوریه ۱۲۴۲ میلادی) در شهر موصل رخ داد.
ابوالفتح کمالالدین موسی بن یونس بن محمد بن منعه بن مالک العقیلی الموصلی (۵ صفر ۵۵۱ – ۱۴ شعبان ۶۳۹ هجری قمری / ۱۱۵۶–۱۲۴۲ میلادی) یکی از نابغههای علمی تمدن اسلامی بود که به دلیل تسلط وسیع بر علوم مختلف، به «ذو الفنون» و «شیخ العلوم» شهرت یافت.
وی در موصل (عراق کنونی) زاده شد و تحصیلات اولیه خود را نزد پدرش (که خود فقیه بود) آغاز کرد. سپس به بغداد رفت و در مدرسه نظامیه بغداد، نزد استادانی چون سدید السلماسی در فقه، اصول و خلاف، و دیگران در عربی و علوم عقلی به تکمیل دانش پرداخت. او همچنین نزد یحیی بن سعدون قرطبی عربی آموخت.
ابن یونس در دورانی زندگی میکرد که تمدن اسلامی در اوج شکوفایی علمی بود (قرن ششم و هفتم هجری). او به حدی در علوم گوناگون مهارت داشت که گفتهاند در چهارده علم تبحر کامل داشته است. برخی از مهمترین حوزههای دانشی او عبارت بودند از:
- فقه شافعی (و حتی تدریس فقه حنفی به حنفیان)
- اصول فقه و علم خلاف
- منطق، فلسفه (طبیعیات و الهیات)
- ریاضیات (حساب، جبر، هندسه، اقلیدس، مساحت)
- نجوم و هیئت (مجسطی)
- طب
- موسیقی
- نحو و ادبیات عرب (تدریس سیبویه و مفصل زمخشری)
- تفسیر قرآن، حدیث و علم رجال
به قدری شهرت داشت که حتی علمای حنفی برای حل مسائل پیچیده «الجامع الکبیر» نزد او میرفتند. یهودیان و مسیحیان نیز برای تفسیر تورات و انجیل به او مراجعه میکردند. شاگردانی چون ابن خلکان (مورخ مشهور) و ابن صلاح از او با تعظیم بسیار یاد کردهاند و برخی او را حتی برتر از غزالی دانستهاند.
پس از تکمیل تحصیلات، مدتی در قاهره به تدریس پرداخت و سپس به زادگاهش موصل بازگشت و تا پایان عمر آنجا به تدریس، تألیف و تربیت شاگردان مشغول بود. حلقه درس او بسیار پررونق بود و دانشپژوهان بسیاری از مناطق مختلف به نزد او میآمدند.
از آثار شناختهشده او میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- اسرار السلطانیه (در فقه یا سیاست؟)
- عیون المنطق (در منطق)
- مفردات ألفاظ القانون (شرح یا گزیدهای از اصطلاحات قانون ابن سینا در پزشکی)
- رسائل ریاضی متعدد (مانند رساله در مخروطات و برخی آثار در هندسه و نجوم که برخی باقی ماندهاند)
ابن یونس نمادی از عالم موسوعی (جامعالعلوم) در تاریخ اسلام است که توانست علوم دینی و عقلی، ریاضی و طبیعی را به زیبایی با هم پیوند دهد و تأثیر ماندگاری بر نسلهای بعدی بگذارد. وفات او در ۱۴ شعبان ۶۳۹ هجری، ضایعهای بزرگ برای دنیای علم اسلامی به شمار میرود.
