تاریخ وقوع
در مورد تاریخ دقیق فتح مکه، اختلاف نظر وجود دارد. برخی مورخان دوم، برخی سیزدهم و گروهی بیستم ماه رمضان سال هشتم هجری را روز فتح مکه ذکر کردهاند. احتمال دارد که پیامبر اکرم (ص) در دوم رمضان آماده نبرد شده و در روز سیزدهم همان ماه، مکه را فتح کرده باشند.
علت وقوع غزوه
سرآغاز این غزوه، نقض پیمان صلح حدیبیه از سوی قریش بود. بر اساس این پیمان که در سال ششم هجری بین مسلمانان و مشرکان منعقد شده بود، قرار شد ده سال هیچ جنگی بین دو طرف رخ ندهد. همچنین مقرر شد قبیله بنیخزاعه با مسلمانان و قبیله بنیبکر با قریش همپیمان باشند.
ماجرا از آنجا آغاز شد که فردی از بنیبکر (متحدان قریش) شعری در هجوی پیامبر (ص) سرود. غلامی از بنیخزاعه (متحدان مسلمانان) که این شعر را شنید، او را از این کار بازداشت، اما فایدهای نداشت. این درگیری میان آن دو، به تدریج به قبیلههایشان کشیده شد و در نتیجه، مردانی از قریش به یاری بنیبکر شتافته و گروهی از بنیخزاعه را کشتند. بدین ترتیب، پیمان صلح حدیبیه پس از دو سال از سوی قریش نقض شد.
واکنش پیامبر (ص)
هنگامی که خبر این حادثه به پیامبر (ص) رسید، فرمود: «اگر خزاعه را یاری نکنم، یاری نشوم.» ایشان بیدرنگ دستور آمادهباش صادر کرد و پیامی به مردم مدینه فرستاد: «هر کس به خدا ایمان دارد، در اول ماه رمضان در مدینه حاضر شود.»
تمام مسلمانان مدینه برای تجهیز سپاه آماده شدند. سپاه اسلام که بالغ بر ده هزار نفر بود، در دهم رمضان سال هشتم قمری از مدینه خارج شد. پیامبر (ص) با رعایت اصل غافلگیری، مقصد اصلی را حتی از یاران خود پنهان نگه داشت تا دشمت از قصد ایشان آگاه نشود.
اهمیت فتح مکه
فتح مکه یکی از مهمترین رویدادهای تاریخ صدر اسلام است که به پیروزی بزرگ مسلمانان انجامید. با این فتح:
حکومت مشرکان در مکه پایان یافت و اسلام در سراسر جزیرةالعرب حاکم شد.
تا سال دهم هجری، بیشتر قبیلههای عربستان اسلام آوردند.
بنیان شرک از جزیرةالعرب برچیده شد و مردم دستهدسته به اسلام گرویدند.
ورود به مکه و عفو عمومی
سپاه اسلام پس از رسیدن به منطقه «مَرّالظَّهْران» (در نزدیکی مکه)، اردو زد. ابوسفیان که از حضور مسلمانان آگاه شد، به دستور پیامبر (ص) توسط عمویش عباس بن عبدالمطلب به اردوگاه آورده شد و پس از مشاهده عظمت سپاه اسلام، ایمان آورد.
مسلمانان در روز بیستم رمضان (به روایت مشهور) با شعار «نَحْنُ عِبَادُ اللَّهِ حَقّاً حَقّا» (ما حقیقتاً بندگان خداوندیم) وارد مکه شدند. پیامبر (ص) دستور داد:
به کسانی که در مسجدالحرام پناه بگیرند، امان داده شود.
هر کس وارد خانه ابوسفیان شود، در امان است.
هر کس در خانه خود بماند، ایمنی دارد.
با این تدبیر، مکه تقریباً بدون خونریزی فتح شد و تنها دو نفر از مسلمانان که راه را گم کرده و به دست مشرکان افتادند، به شهادت رسیدند.
پیامبر (ص) پس از ورود به مکه، عفو عمومی اعلام کرد و فرمود: «الیوم یوم المرحمة» (امروز روز رحمت است) و بدین ترتیب، برخلاف برخی که قصد انتقام داشتند، با رأفت و بزرگواری با مردم مکه رفتار کرد. اهل مکه را «طُلَقاء» (آزادشدگان) نامید و آنان را آزاد کرد.
استثناشدگان از عفو عمومی
پیامبر (ص) عدهای را که مرتکب جنایتهای بزرگی شده بودند، از عفو عمومی استثنا کرد و دستور داد حتی اگر زیر پرده کعبه پناه ببرند، کشته شوند. برخی از این افراد عبارت بودند از:
مردان:
عِکْرِمَة بن ابیجَهْل (بعدها مسلمان شد)
صَفْوان بن اُمَیّه (بعدها ایمان آورد)
عبدالله بن اَبیسَرْح
عبدالله بن خَطَل (که در کنار کعبه کشته شد)
مِقْیس بن صُبابه
وَحْشی بن حَرْب (قاتل حمزه سیدالشهداء)
زنان:
هِند دختر عُتْبَه (مادر معاویه)
ساره کنیز عمرو بن هشام (جاسوس)
قَریبه و فَرْتَنا کنیزان عبدالله بن خَطَل (که هجوکننده پیامبر بودند)
شکستن بتها
پس از فتح مکه، پیامبر (ص) به پاکسازی کعبه از بتها پرداخت. به روایتی، حضرت علی (ع) بر دوش پیامبر (ص) رفت و بت بزرگ «هُبَل» را از بالای کعبه به زیر انداخت. بتها در ورودی «باب بنیشیبه» (یکی از درهای مسجدالحرام) دفن شدند.
همچنین پیامبر (ص) گروههایی را به اطراف مکه اعزام کرد تا بتخانهها را تخریب کنند.
اذان در کعبه
در ظهر همان روز، بلال حبشی به فرمان پیامبر (ص) بر فراز کعبه رفت و اذان گفت. این رویداد برای مشرکان بسیار گران آمد، اما نشانهای از پیروزی نهایی اسلام بود.
لغو پیمانها و مقامها
پیامبر (ص) همه پیمانها، قراردادها و مقامهای دوران جاهلیت را لغو کرد، جز دو مقام مهم:
سِدانَت کعبه (کلیدداری کعبه)
سِقایَةُ الحاجّ (آبرسانی به حاجیان)
این دو مقام که از دیرباز در دست خاندان بنیهاشم بود، همچنان باقی ماند.
پیامدها
فتح مکه نقطه عطفی در تاریخ اسلام بود. از آن پس:
قدرت مشرکان در جزیرةالعرب نابود شد.
اسلام به عنوان دین حاکم در سرزمین حجاز تثبیت گردید.
رفتار کریمانه پیامبر (ص) با دشمنان سابق، بسیاری را به اسلام متمایل ساخت و عظمت اخلاق اسلامی را آشکار نمود.
به فرموده مفسران، سوره نصر که نوید فتح مبین را میدهد، ناظر بر همین واقعه بزرگ است.
