ابوالمکارم حمزة بن علی بن زهره حلبی (۵۱۱-۵۸۵ قمری)، معروف به «ابن زهره»، از چهرههای درخشان فقه، اصول، کلام و نحو امامیه در قرن ششم هجری است. تذکرهنویسان شیعه، همگی او را عالمی بزرگ و از فقیهان نامدار شمرده و کتابهایش را معتبر و مشهور دانستهاند. دو اثر ارزشمند «غنیة النزوع الی علمی الاصول و الفروع» و «قبس الانوار فی نصرة العترة الاخیار» از مهمترین تألیفات او به شمار میروند.
ولادت و نسب
سید ابوالمکارم عزّالدین حمزة بن علی بن زهره حلبی، در ماه رمضان سال ۵۱۱ قمری در شهر حلب (سوریه امروزی) دیده به جهان گشود . خاندان آلزهره از سادات حسنی بودند که نسبشان با چند واسطه به اسحاق، فرزند امام جعفر صادق (ع) میرسد و به همین دلیل به «اسحاقیون» نیز شهرت داشتند . جد اعلای این خاندان از مدینه به روستای «حران» در حومه حلب کوچ کرد و پس از مدتی به حلب منتقل شد. گفته شده که وی نخستین فرد از این خاندان بود که تشیع را به حلب که مردمش عمدتاً حنفی مذهب بودند، وارد کرد .
درباره تعداد واسطههای نسب ابن زهره تا امام صادق (ع) میان نسبشناسان اختلاف نظر وجود دارد. صاحب روضات الجنات نسب او را با دوازده واسطه به امام صادق (ع) میرساند، اما سنگ قبری که در سال ۱۲۹۷ قمری از مزار او کشف شد، نسب وی را با نُه واسطه چنین نشان میدهد: «حمزة بن علی بن زهرة بن علی بن محمد بن أحمد بن محمد بن الحسین بن اسحاق بن جعفر الصادق» .
استادان
ابن زهره در محضر جمعی از عالمان بزرگ زمان خود تلمذ کرد که از آن میان میتوان به افراد زیر اشاره کرد:
سید ابوالمحاسن زهره حلبی: جد بزرگوار ابن زهره، از عالمان بزرگ حلب و از شاگردان ابن قولویه .
علی بن زهره حلبی: پدر ابن زهره، از بزرگان علمای حلب که از پدر خود روایت نقل میکرد.
ابومنصور محمد بن حسن بن منصور نقاش موصلی: از شاگردان ابوعلی طوسی (فرزند شیخ طوسی) که ابن زهره با یک واسطه از ابوعلی اجازه روایت یافت.
ابوعبدالله حسین بن طاهر بن حسین: که از شیخ ابوالفتوح روایت کرده است.
ابن شهر آشوب مازندرانی: یکی از برجستهترین عالمان شیعه که ابن زهره از محضر ایشان بهره برد .
شاگردان
افراد برجستهای نیز نزد ابن زهره شاگردی کرده و از او اجازه روایت دریافت داشتهاند:
عبدالله بن علی بن زهره: برادر ابن زهره
سید محیالدین محمد بن عبدالله: برادرزادهاش
محمد بن جعفر مشهدی: صاحب کتاب ارزشمند «المزار الکبیر»
معینالدین سالم بن بدران مصری مازنی
عزالدین محمد بن حسن بغدادی
محمد بن ادریس حلی: معروف به ابن ادریس، صاحب کتاب «السرائر» که از ابن زهره اجازه روایت دریافت کرده است .
آثار و تألیفات
ابوالمکارم ابن زهره آثار ارزشمندی از خود به یادگار گذاشت که از زمان تألیف تاکنون مورد توجه و مراجعه فقیهان بوده است. نزدیک به ۲۰ کتاب، رساله و نامه به او نسبت داده شده که برخی از مهمترین آنها عبارتند از:
غنیة النزوع الی علمی الاصول و الفروع: مهمترین و مشهورترین اثر ابن زهره که مجموعه کاملی از مباحث فقهی و اصولی است. این کتاب به سبک قدما نوشته شده و از باب طهارت آغاز و به مبحث قضا و شهادت ختم میشود. «غنیة النزوع» مدتها به عنوان کتاب درسی در حوزههای علمیه مورد استفاده قرار میگرفت .
قبس الانوار فی نصرة العترة الاخیار: کتابی در دفاع از عقاید و حقانیت اهلبیت (ع).
آثار متنوع دیگر: از دیگر تألیفات او میتوان به «النکت فی النحو»، «اباحة المتعة» (در جواز نکاح متعه)، «نقض شبهة الفلاسفة»، «مسألة فی کونه تعالى جباراً»، «الاعتراض علی الکلام الوارد من حمص»، «الجواب عما ذکره مطران» و رسالهای در رد منجمان اشاره کرد .
آرای اصولی
بررسی کتاب «غنیة النزوع» نشاندهنده دیدگاههای ویژه ابن زهره در علم اصول فقه است که گاه با نظرات شیخ طوسی نیز تفاوت دارد:
او معتقد است صیغه امر (افعل) در لغت دلالت بر وجوب یا استحباب ندارد، اما در شرع برای وجوب وضع شده است .
به باور او، صیغه نهی دلالت بر حرمت میکند، اما دلالت بر فساد عمل منهیعنه ندارد که این نظر با دیدگاه شیخ طوسی متفاوت است .
الفاظ عموم برای دلالت بر معنای عام وضع نشدهاند، زیرا هم برای معنای عام و هم خاص به کار میروند .
در بحث حجیت خبر واحد، ابن زهره قائل است که خبر واحد مفید علم نیست و تنها در صورتی که راوی عادل باشد، میتوان به طور ظنی به آن عمل کرد .
در نگاه عالمان شیعه
همه عالمان و تراجمنویسان شیعه از ابن زهره به نیکی یاد کرده و مقام والای علمی او را ستودهاند:
ابن شهر آشوب (استاد او): «حمزة بن علی بن زهره الحسینی الحلبی، صاحب کتاب «قبس الانوار» و «غنیة النزوع» فرد نیکویی است.»
شیخ حر عاملی: «او شخصی فاضل و عالمی بزرگمرتبه، مورد اعتماد است و تصنیفات زیادی دارد.»
علامه مجلسی: «کتاب الغنیه و نویسنده آن ابن زهره بینیاز از توصیف میباشند. او از فقهای بزرگوار و جلیلالقدر است و کتابهایش از نهایت اشتهار برخوردار است.»
شیخ آقا بزرگ تهرانی: ابن زهره را فقیهی برجسته، اصولی، متکلم و نحوی دانسته است .
محدث نوری: «حمزة بن علی بن زهره فقیهی بزرگ و جلیلالمقدار و مشهور به صاحب الغنیه است. او، پدر، جد، برادر و برادرزادهاش همگی از فقهای بزرگ ما هستند و خاندان آنان در حلب بسیار بزرگ و محترم بوده است.»
وفات و آرامگاه
سید ابوالمکارم ابن زهره سرانجام در ماه رجب سال ۵۸۵ هجری قمری در ۷۴ سالگی دار فانی را وداع گفت . پیکر او در دامنه کوه جوشن در غرب حلب، در جوار مرقد استادش ابن شهر آشوب مازندرانی، به خاک سپرده شد . سنگ قبر او که در سال ۱۲۹۷ قمری کشف شد، نسب و سال وفاتش را تأیید میکند.
منابع
ابن شهر آشوب، معالم العلماء.
امین، سید محسن، اعیان الشیعه، ج ۶.
حر عاملی، محمد بن حسن، أمل الآمل، ج ۲.
خوانساری، سید محمدباقر، روضات الجنات، ج ۲.
زبیدی، تاج العروس، ج ۱۱.
طهرانی، آقا بزرگ، طبقات أعلام الشیعة، ج ۲.
قمی، شیخ عباس، الکنی و الألقاب، ج ۱.
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، ج ۱.
مدرس تبریزی، ریحانة الادب، ج ۷.
نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، خاتمه، ج ۳.
Wikishia, Hamza b. ‘Ali b. Zuhra al-Halabi .
Wikipedia, Ibn Zuhra .
