بایستگی‌های پرستاری با تأکید بر سیره حضرت زینب(س)

فصلنامه علمی ـ تخصصی ویژه مبلغان

پاییز ۱۳۹۹ ـ شماره سوم

بایستگی‌های پرستاری با تأکید بر سیره حضرت زینب

سمیه مالمیر¹

مقدمه

پرستاری، جایگاهی باارزشی در جامعه اسلامی دارد؛ زیرا خدمت به بیمار و تلاش برای سلامتی او از نظر وجدان‌های بشریت، امری ستودنی است. در جامعه اسلامی پرستار صرفاً به خاطر وظیفه شغلی، از بیمار پرستاری نمی‌کند؛ بلکه خدمت به بیمار را وظیفه‌ای الهی می‌داند که خداوند متعال بر دوش وی نهاده است. امام خمینی دربارۀ جایگاه و ارزش پرستار می‌فرماید: «متوجه باشید که این شغل را به جهات مادی آلوده نکنید که هم کار کرده باشید و هم اجر نبرده باشید.²» در طول تاریخ اسلام شخصیت‌های بسیاری مشتاقانه از بیماران مراقبت می‌کردند که نمونۀ بارز آن، وجود مقدس حضرت زینب است که در واقعۀ عاشورا، ضمن پرستاری از امام سجاد، از ارزش‌های اسلامی پاسداری کرد و این معنا را نهادینه نمود که پرستاری صرفاً مراقبت از جسم بیمار نیست؛ بلکه در مرتبۀ بالاتر، مراقبت از ارزش‌های الهی نیز است. در این مقاله با نگاهی به سیرۀ حضرت زینب، به برخی وظایف پرستاران اشاره می‌کنیم.

۱. مسئولیت‌پذیری

پرستار وظیفه‌شناس همواره در تلاش است تا آسایش و راحتی بیمار را فراهم کند. از این رو می‌کوشد تا با گفتارها و رفتارهای نسنجیده، باعث اذیت و آزار بیمار نشود؛ زیرا بیمار به سبب بیماری، مشکلات خاصی دارد که ممکن است با کوچک‌ترین ناراحتی دچار اضطراب و تشویش خاطر شود. پیامبر دربارۀ توجه به بیمار و نهی از آزار و اذیت او می‌فرماید: «ثَلاثُ دَعَواتٍ مُسْتَجابَةٌ دُعاءُ الْحاجِّ في تَخَلُّفِ أهْلِهِ وَ دُعاءُ الْمَريضِ فَلا تُؤْذُوهُ وَ لا تُضْجِرُوهُ وَ دُعاءُ الْمَظْلُومِ؛³ سه دعا مستجاب است: دعای حاجی برای بازماندگان، دعای مریض؛ پس او را اذیت نکنید و دلتنگ و غمگین مسازید و دعای مظلوم».

تبلور وظیفه‌شناسی و حس مسئولیت نسبت به بیمار در رفتار حضرت زینب، در عصر عاشوراست که وقتی به خیمه‌ها حمله کردند، بانوی کربلا با فداکاری امام سجاد را از میان آتش نجات داد. یکی از سپاهیان لشکر عمر سعد می‌گوید: هنگام غارت خیمه‌ها، بانوی بلندقامتی را دیدم که مثل پروانه به گرد یک خیمۀ آتش‌گرفته دور می‌زند، گاهی به داخل خیمه می‌رود و گاهی بیرون می‌آید. با سرعت نزد او رفتم و گفتم: ای بانو! مگر شعلۀ آتش را نمی‌بینی؟! چرا مانند سایر بانوان فرار نمی‌کنی؟ با صدایی بغض‌آلود گفت: ای مرد! شخص بیماری در این خیمه داریم که توان نشستن و برخاستن را ندارد. چگونه او را رها کنم، در حالی که آتش از هر سو به طرف او شعله می‌کشد؟⁴

تعهد و مسئولیت‌پذیری حضرت زینب در آن شرایط سخت و طاقت‌فرسای عصر عاشورا و پس از شهادت امام حسین نسبت به امام سجاد، بی‌نظیر است. این رفتار بی‌مانند حضرت زینب درس بزرگی برای پرستاران است که در برخورد با بیمار ضمن حفظ سلامت روانی خود، باید بسیار مسئولانه عمل کنند و مراقبت از بیمار را در اولویت قرار دهند. شخصی به نام مرازم بن حکیم می‌گوید: با محمد بن مصادف در سفر حج بودم که در مدینه بیمار شدم. وی مرا تنها رها می‌کرد و به مسجد می‌رفت. من نزد پدرش، از وی گلایه کردم و او نیز ماجرا را با امام صادق در میان گذاشت. آن حضرت به محمد بن مصادف پیغام داد که اگر در خانه می‌ماندی و از بیمار پرستاری می‌کردی، ثوابش از عبادت در مسجد بیشتر بود.⁵

تاریخ دفاع مقدس، لبریز از فداکاری پرستارانی است که در وظیفه‌شناسی و مسئولیت‌پذیری به بانوی کربلا اقتدا کرده بودند. یکی از پرستاران نمونۀ دفاع مقدس می‌گوید: «گاه ضرورت نجات رزمندگان به حدی بود که بانوان امدادگر در هفته سه بار خون می‌دادند، بدون آنکه غذای کافی برای جبران خون از دست رفته داشته باشند.⁶» پرستاران در دفاع مقدس، نه تنها در ارتباط با رزمندگان اسلام بسیار متعهدانه و مسئولیت‌پذیر بودند؛ بلکه نسبت به درمان اسرای بیمار و مجروح عراقی نیز با اخلاق انسانی و رأفت اسلامی عمل می‌کردند.

۲. تقویت روحیۀ بیمار

بیماری، سبب بروز نگرانی و احساسات منفی در انسان و گاه از بین رفتن روحیۀ امید در بیمار و تشدید بیماری می‌شود. برای مثال شیوع ویروس کرونا، باعث خسارت‌های اقتصادی، ترس در بیماران و آسیب‌های روانی بسیاری در جامعه شده است؛ چنانکه بنا بر نقل مراجع رسمی، برخی به علت از دست دادن روحیۀ امیدواری و غلبه افسردگی، از نظر جسمی و روحی دچار آسیب‌های جدی شده‌اند. در حالی که امیددهی به بیماران و تأمین آرامش روانی آنان، روند درمان را آسان‌تر و مدت زمان بیماری را کوتاه‌تر می‌کند. رسول‌خدا دربارۀ اهمیت تقویت روحیۀ بیمار فرموده است: «إِذا دَخَلْتُمْ عَلَى الْمَريضِ فَنَفِّسُوا لَهُ في الْأجَلِ فَإِنَّ ذلِكَ لا يُرُدُّ شَيْئاً وَ هُوَ يُطَيِّبُ النَّفْسَ؛⁷ هر گاه بر بیمار وارد شدید، او را به سلامتی و طول عمر امیدوار سازید؛ گر چه این امیدوار ساختن در قضا و قدر مؤثر نیست، ولی بیمار را دلخوش می‌کند و باعث تسکین و آرامش او می‌شود».

سیرۀ حضرت زینب در جریان کربلا، الگویی ناب در ایجاد حس امید، بینش متعالی و تقویت روحیه است. مجلس ابن‌زیاد در کوفه و سخنان کوبندۀ حضرت زینب در پاسخ به او، نمونۀ بارز ایجاد حس امید و تقویت روحیه است. وقتی ابن‌زیاد با گستاخی خطاب به حضرت زینب گفت: «حمد و سپاس خدایی را که شما را رسوا کرد و دروغ شما را آشکار نمود،⁸» حضرت زینب با صلابت به او فرمود: «وَ إِنَّما يَفْتَضِحُ الْفاسِقُ وَ يَكْذِبُ الْفاجِرُ وَ هُوَ غَيْرُنا؛⁹ فقط شخص فاسق رسوا می‌شود و بدکار دروغ می‌گوید و او، دیگری است؛ نه ما.» سپس فرمود: «ما رَأيْتُ إلاّ جَميلاً؛¹⁰ جز زیبایی چیز دیگری ندیدم».

حضرت با پاسخ‌های کوبندۀ خود در قصر ابن‌زیاد، ضمن کامل کردن اهداف قیام حسینی، هجمه‌های روحی و روانی دشمن را خنثی کرد و روحیۀ امیدواری در میان بازماندگان و نگاه ارزشی به جریان کربلا را زنده نگه داشت.

۳. شکیبایی و صبوری

صبوری و حوصله داشتن در برابر مشکلات، همواره در اسلام مورد تأکید ویژه قرار گرفته است؛ چنانکه خداوند خطاب به پیامبر گرامی اسلام می‌فرماید: «فَاصْبِرْ كَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَ لا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ ما يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلاَّ ساعَةً مِنْ نَهارٍ بَلاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلاَّ الْقَوْمُ الْفاسِقُونَ؛¹¹ پس همان‌گونه که پیامبران نسوه صبر کردند، صبر کن و برای آنان شتابزدگی به خرج مده. روزی که آنچه را وعده داده می‌شوند، بنگرند؛ گویی که آنان جز ساعتی از روز را [در دنیا] نمانده‌اند. [این] ابلاغی است؛ پس آیا جز مردم نافرمان هلاکت خواهند یافت؟»

تأکید خداوند متعال بر صبر در این آیه و آیات مشابه، به سبب اهمیت این صفت در عرصۀ زندگی فردی و اجتماعی است؛ زیرا این صفت افزون بر تکامل روح انسانی، لازمه حیات اجتماعی است.

منشین ترش از گردش ایام که صبر
تلخ است، ولیکن بَرِ شیرین دارد.¹²

صبور بودن در هر شغل و حرفه‌ای، لازم و بایسته است. وجود این صفت در حرفه پرستاری به سبب ارتباط مستمر پرستاران با بیماران، بیش از سایر مشاغل حائز اهمیت است؛ زیرا اگر پرستار در مراقبت از بیمار صبور نباشد، هم به خود و هم به بیمار آسیب می‌رساند و هم در روند درمان وی خلل ایجاد می‌کند. مقام معظم رهبری مدظله‌العالی در توصیف صبر حضرت زینب می‌فرماید: حضرت زینب فقط این نبود که برادرش را از دست داده بود یا دو فرزندش را یا همه عزیزان و اصحاب را؛ این هم بود که شاید اهمیتش کمتر از آن نباشد که در میان آن همه دشمن، باید بار سنگین اداره و حراست خیمه‌گاه شکست‌خورده، متفرق شده را به عهده گیرد؛ حتی امام سجاد را هم باید اداره کند.¹³

حضرت در آن شرایط سخت و طاقت‌فرسا، با صبر و شکیبایی کاروان مصیبت‌زده را مدیریت کرد؛ ای بسا اگر صبر و آرامش حضرت در آن شرایط نبود، جمع‌آوری دخترانی که از ترس گریزان بودند، آرام کردن دل مادران داغدیده، ناله‌های کودکان زخمی و از همه مهم‌تر حفظ جان حجت خدا، امام سجاد که بیمار بود، امکان‌ناپذیر می‌شد. حضرت زینب از این جهت، الگویی بی‌نظیر برای جامعه پرستاران است؛ زیرا اغلب بیمار به خاطر وضعیت جسمانی، صبر و طاقت معمول را ندارد و ممکن است با بداخلاقی یا برخوردهای سرد و تند، پرستاران را تحت تأثیر قرار دهد. در چنین شرایطی است که پرستاران باید با حفظ آرامش و شکیبایی، بیماران را تیمار و محیط سخت و طاقت‌فرسای بیمارستان را به محیطی امن و سرشار از آرامش تبدیل کنند.

۴. رعایت حدود شرعی در ارتباط با بیمار

رعایت ارزش‌های اخلاقی مانند عفاف و حجاب، نه تنها خواستۀ دین است؛ بلکه فطرت انسانی آن را طلب می‌کند. مطالعۀ حیات انسانی، گویای آن است که بشریت در طول تاریخ، همواره ارزش‌های فطری را مورد ستایش و تمجید قرار داده است. متأسفانه در عصر حاضر وضعیت انسان امروزی با توجه به اصالت دادن به فضای مجازی، لذت‌محوری، سیالیت ارزش‌های اجتماعی و … به‌گونه‌ای شده است که هویت خویشتن را نه در نظام ارزشی متکی بر فطرت، بلکه در جامعه جستجو می‌کند. این مسئله، ارزش‌های فطری و اخلاقی را دستخوش تحولات کرده است که به تدریج، جایگاه متعالی خود را از دست داده است. نتیجۀ این امر، شیوع آسیب‌های اخلاقی و گسترش ناهنجارهای اجتماعی در جامعه است. ضرورت حل این آسیب‌ها، گویای اهمیت اصول اخلاقی و بازگشت به اخلاق الهی است؛ زیرا سلامت و دوام زندگی اجتماعی، متکی به اصول اخلاقی است. وقتی حضرت موسی علت کنار ایستادن دختران حضرت شعیب از چاه آب را پرسید، آنان گفتند: «لا نَسْقي حَتَّى يُصْدِرَ الرِّعاءُ وَ أبُونا شَيْخٌ كَبيرٌ؛¹⁴ ما آب نمی‌کشیم تا آنکه چوپان‌ها گوسفندان خود را ببرند و پدر ما، پیری سالخورده است». علامه طباطبایی علت کنارۀ‌گیری دختران شعیب را تعفف و تحجب آنها بیان کرده است.¹⁵ در تفسیر سورۀ قصص ضمن تأکید بر این امر، در بیان علت کنارۀ‌گیری دختران شعیب آمده است: «نکات موجود در این آیه نشان می‌دهد که اولاً حریم میان زن و مرد، یک ارزش است که دختران شعیب آن را مراعات می‌کردند. ثانیاً با مردان اختلاطی نداشته باشد و مردی که توان کار داشته باشد، در خانواده نباشد.¹⁶»

بنا بر این آیه شریفه و دیگر آیات مشابه، رعایت اصول اخلاقی و حدود الهی در تعامل میان افراد جامعه، امری لازم و ضروری است. این مسئله به‌ویژه برای گروه‌هایی که به لحاظ شغلی با جنس مخالف در ارتباط هستند، بیشتر مورد تأکید است. پرستاران، یکی از این گروه‌های شغلی هستند که باید دقت کنند تا در شرایطی قرار نگیرند که چه برای خود و چه برای بیمار، خلاف شرعی را ایجاد نمایند. بنابراین باید از برداشتن حجاب یا بیرون آوردن لباس بیمار در حضور نامحرم پرهیز کنند. همچنین رعایت ارتباط پرستار همجنس با بیمار بسیار اهمیت دارد؛ زیرا رعایت این مسئله با توجه به اعتقادات مردم، موجب آرامش روانی بیمار می‌شود. یکی از سپاهیان عمر سعد دربارۀ غارت خیمه‌ها می‌گوید: بارها دیدم که زنی از زنان یا دختران اهل‌بیت امام حسین را که چادرش از پشت سر گرفته و کشیده می‌شد تا بالاخره زن مغلوب می‌شد. چادر یا لباسش به غارت می‌رفت تا سرانجام به علی بن الحسین که مریض بود، رسیدیم … و عمر بن سعد آمد. زنان در مقابل او فریاد کشیدند و گریه کردند. او به یارانش گفت: هیچ کدام حق ندارید متعرض این جوان مریض شوید. زنان از او درخواست کردند که لباس‌های غارت شده آنان را بازگردانند تا خود را بپوشانند. عمر بن سعد دستور داد که هر کس چیزی از وسایل ایشان را برده، برگرداند؛ ولی به خدا سوگند هیچ کس چیزی برنگرداند.¹⁷

اگر چه غارت چادر زنان به معنای نمایان شدن مو و بدن آنان در واقعۀ کربلا نیست؛ زیرا آنان افزون بر رو اندازهایی شبیه چادر، لباس زیرین دیگری نیز داشتند که موی سر و بدن را می‌پوشاند، اما آنچه مهم است، تقاضای آنان در آن شرایط سخت و طاقت‌فرسا برای حفظ حجاب و عفاف است تا بدین وسیله از حریم خویش محافظت کنند. حضرت زینب در واقعۀ عاشورا، در نهایت حفظ حدود الهی در مقابل سپاه کفر ایستاد و هیچ کدام از مصیبت‌های جانکاه کربلا، مانعی برای رعایت اصول اخلاقی از سوی ایشان نشد.

۵. فداکاری و ایثار

تحولات معرفتی ناشی از مدرنیته، باورها و اعتقادات انسان‌ها را دگرگون کرده و به رفتارهای اجتماعی رنگ و صبغۀ دیگری داده است؛ به‌گونه‌ای که رفتارهای اجتماعی رنگ و صبغه‌ای دیگر به خود گرفته، حفظ منافع شخصی اصالت یافته و در عرصۀ اجتماع، مبنای عمل قرار گرفته است. این در حالی است که اسلام با توجه به فطرت انسان و سعادت واقعی او، اصول اخلاقی خاصی را تجویز می‌کند که با منافع شخصی در تضاد قرار می‌گیرد. حضرت زینب در واقعۀ کربلا، فداکاری و ایثار را به اوج خود رساند؛ آن‌گونه که در ادامۀ مسیر امام، یک امام حسین دوم بود؛ اما در پوشش یک زن.¹⁸ از سویی فرزندانش را در راه اسلام و امام زمان خود فدا کرد و پس از واقعۀ کربلا نیز از ارزش‌های نهضت حسینی پاسداری نمود و از سوی دیگر مراقبت و پرستاری از بازماندگان را به عهده گرفت. این‌گونه رفتارهای ایثارگرانه پر صلابت، از این نظام معرفتی صادر می‌شود که انسان را در زندگانی چند روزۀ دنیا محصور نمی‌بیند و ارزش او را در تقرب به خداوند متعال می‌داند. اکنون نیز چه بسیارند انسان‌های فداکاری که با تأسی به حضرت زینب رفتارهای مجاهدانۀ‌ای را در تاریخ ثبت کرده‌اند؛ شهدای مدافع حرم که حتی با وجود جوان بودن، متأهل بودن، فرزند داشتن و … راهی دفاع از حریم اهل‌بیت شدند و در این مسیر از جان خود گذشتند، اما اجازۀ تجاوز به انسانیت را ندادند. همچنین شهدای مدافع سلامت که با گذشت از تعلقات خویش، با تمام توان در مقابل ویروس کرونا ایستاده‌اند. خانم دکتر شیرین روحانی، یکی از شهدای سلامت است که به علت کمبود نیروی انسانی، شبانه‌روز در بیمارستان شهدای پاکدشت مشغول خدمت بود؛ به‌گونه‌ای که با وجود ضعف و خستگی و در حالی که سرم به دست داشت، بیماران را ویزیت می‌کرد. وقتی از ایشان پرسیدند چرا با وجود این وضعیت، بیماران را ویزیت می‌کنید؟ در پاسخ گفته بود: «همه کارکنان بیمارستان مشغولند و چون نیروی جانشینی نیست، باید می‌آمدم». سرانجام ضعف و خستگی، ایمنی بدنش را تهدید و مبارزۀ‌اش را با ویروس کرونا سخت‌تر کرد و در نهایت، در راه حفظ سلامت مردم به مقام رفیع شهادت رسید.¹⁹

نتیجه‌گیری

تحولات فکری و معرفتی که تحت تأثیر جریان‌های غرب‌گرا شکل گرفته است، تغییرات متناسب با فرهنگ خود را در عرصه‌های مختلف جامعه ایجاد کرده است که ارتباط وثیقی با مبانی دینی و بومی ندارد. یکی از این عرصه‌ها، عرصه پرستاری است که با توجه به مبانی غربی، از ارزش‌های متعالی تهی شده و صرفاً شغلی در ارتباط با مراقبت از بیماران در نظر گرفته می‌شود. این در حالی است که اسلام با توجه به اصالت روح و قرار دادن انسان در جایگاه خلیفة‌اللهی، پرستاری را نه یک شغل، بلکه مقامی الهی می‌داند. از این رو شغل مقدس پرستاری با شاخص‌ها و مؤلفه‌هایی مانند از خودگذشتگی، عفت و پاکدامنی، توجه به جسم و روح بیمار، مسئولیت‌پذیری نسبت به سلامت بیماران و رعایت حدود شرعی در نظر گرفته می‌شود. الگوی کامل و بی‌نظیر این شاخص‌ها را می‌توان در وجود مقدس حضرت زینب مشاهده کرد. چه نیکوست که پرستاران، در تمامی لحظه‌ها سیرۀ و روش بانوی بزرگ کربلا را سرمشق و الگوی خود قرار دهند.

فهرست منابع

کتب

جمعی از نویسندگان؛ وفیات الائمه؛ قم: مؤسسۀ فرهنگی و اطلاع‌رسانی تبیان، ۱۳۸۷ش.
خامنه‌ای، سیدعلی؛ انسان ۲۵۰ ساله؛ چاپ اول، قم: مؤسسۀ فرهنگی هنری ایمان جهادی، ۱۳۹۰ش.
سعدی شیرازی، مصلح‌الدین؛ گلستان سعدی؛ تصحیح محمدعلی فروغی؛ تهران: نشر ققنوس، ۱۳۹۸ش.
طباطبایی، سیدمحمدحسین؛ المیزان فی تفسیر القرآن؛ ترجمۀ سیدمحمدباقر موسوی همدانی؛ قم: جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم، ۱۳۷۴ش.
طبری، محمد بن جریر؛ تاریخ طبری؛ ترجمۀ ابوالقاسم پاینده؛ تهران: اساطیر، ۱۳۶۲ش.
قرائتی، محسن؛ تفسیر سورۀ قصص؛ تهران: مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، ۱۳۹۰ش.
قطب‌الدین راوندی، سعید بن هبة‌الله؛ الدعوات؛ قم: نشر مدرسۀ الامام المهدی، ۱۴۰۷ق.
کلینی، محمد بن یعقوب؛ الکافی؛ تصحیح علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی؛ چاپ چهارم، تهران: دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
مجلسی، محمدباقر؛ بحارالانوار؛ تصحیح جمعی از محققان؛ چاپ دوم، بیروت: دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
مفید، محمد بن محمد؛ الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد؛ ترجمۀ محمدباقر ساعدی خراسانی؛ چاپ اول، تهران: اسلامیه، ۱۳۸۰ش.
موسوی خمینی، سیدروح‌الله؛ صحیفۀ امام؛ تهران: مؤسسۀ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۶۸ش.

سایت‌ها

خبرگزاری جمهوری اسلامی؛ «تبیین نقش راهبردی پرستاران در دفاع مقدس»؛ ۱۳۹۸/۱۰/۱۱، کد خبر: ۸۳۶۱۵۳۳۱.
خبرگزاری تسنیم؛ «پزشکی که تا آخرین لحظۀ عمر، خودش را وقف مردم کرد»؛ ۱۳۹۹/۰۱/۱۴، کد خبر: ۲۲۳۴۳۴۰.