مسالهی عقلی یا شرعی بودن حسن و قبح افعال از مسائل مهم و پرکاربرد در علوم اسلامی است که در سه دانش اصول فقه، کلام و اخلاق به آن میپردازند. دیدگاه آیت الله حکیم در بررسی این قاعده دارای سه ویژگی مهم است. نخست؛ نوآوری در تقریر محل نزاع و استفاده از آن در ارائهی استدلالی نو بر عقلی بودن حسن و قبح است. در این استدلال نقطهی آغاز را فعل خداوند قرار داده و با تحلیل چگونگی آن، به اثبات عقلی بودن حسن و قبح میپردازد. دوم؛ بکارگیری دلالت وجدان و ارتکاز در اثبات دیدگاه مختار (عقلی بودن حسن و قبح) و نقد دیدگاههای رقیب (نقد مشهوری دانستن قضایای حسن عدل و قبح ظلم، نقد تقسیم سه گانه افعال از جهت اتصاف به حسن و قبح و نقد دیدگاه اشاعره) است. ایشان پس از پذیرش عقل به عنوان منبع معرفت، مراد خویش از عقل را مراجعه به وجدانیاتی که خداوند در درون انسان به ودیعه نهاده است، دانسته و استفاده از استدلالهای پیچیده عقلی را غیر ضروری میداند. ویژگی سوم؛ استفاده از دلایل نقلی در نقد استدلال اشاعره بر حاکمیت و مالکیت مطلق خداوند است.
کلیدواژهها
حسن و قبح عقلی، آیت الله حکیم، استدلال به وجدان و ارتکاز، اقتضایی بودن حسن و قبح
