چکیده
ازآنجاکه اکراه، رافع اثر حکم وضعی و تکلیفی و نیز یکی از عوامل رافع مسئولیّت کیفری است؛ لازم است که ارکان و عناصر آن کامل باشد تا در عالم خارج محقّق شود. بر اساس تعریف اکراه، هرگاه عنصر تهدید بهعنوان یکی از این ارکان، نسبت به فرد مکرَه یا کسانی که در حکم خود او هستند صورت گیرد، اکراه محقّق میشود. در متون فقهی، از این افراد با عنوان نزدیکان، خویشاوندان و بهطورکلی «من یتعلّق به» مکرَه یاد میشود. گستره شمول متعلّقین از اطرافیان فرد مکرَه، موضوعی است که به طور محدود توسط فقهای معدودی موردبحث و مداقه قرار گرفته است. نتیجه نوشته حاضر که به روش کتابخانهای و با رویکرد توصیفی – تحلیلی انجام شده است و نیز ، نقد و بررسی نظرات فقها نشان میدهد که اگر تهدید اضرار به غیر، موجب ایجاد محذور در شخص مکرَه و محرّک وی به انجام معامله یا ارتکاب تخطّی شود بهطوری که اگر تهدید مکرِه بر اضرار به آن شخص ثالث نبود، مکرَه هرگز اقدام به معامله یا انجام فعل اکراهی نمیکرد اکراه محقّق خواهد شد. این ضابطه نیز به فراخور موقعیّت شخصیّتی یا اجتماعی فرد مکرَه، متفاوت است؛ بنابراین حتّی اگر ضرری متوجّه خود وی نشود یا غیرمکرَهین از خانواده، نزدیکان و اقوام وی نباشند و یا حتّی مسلمانی در آنسوی کره زمین باشد میتوان قائل به صدق عنوان اکراه بود.
تازه های تحقیق
1) نتیجهگیری
در متون فقهی و نصوص شرعی، مفاهیم بسیاری در قضایای شرعی وجود دارند که تعیین مصادیق آن ضابطه معیّنی ندارد. نهاد اکراه و عناصر مرتبط با آن نیز از جمله همین موارد است. یکی از قیود دخیل در صدق عنوان اکراه این است که تهدید به ضرر متوعّدٌبه نسبت به خود مکرَه یا متعلّقین وی صورت گیرد. از مجموع برآیند نظر فقها میتوان گفت که منظور از متعلّقین، نزدیکان مکرَه و کسانی هستند که ضرر به ایشان از لحاظ مادّی، معنوی، روحی، روانی و حیثیّتی، ضرر به مکرَه محسوب میشود؛ مانند خانواده، اقوام، دوستان، خادمین و غیره. یافتههای این تحقیق حاکی از آن است: آنچه که میتواند سنجه تشخیص دایره صدق عنوان اکراه قرار گیرد، ایقاع محذوریّتی است که در مکرَه نسبت به اضرار به تهدیدشونده ایجاد میشود. بهاینترتیب گاهی ممکن است در برخی اشخاص در زمان خاصی و به دلیل خاصی نظیر ملاحظات شخصیتی، اجتماعی و سیاسی، دایره متعلّقین وی وسیعتر از خانواده و شامل مردم منطقه، شهر، کشور و یا کلّ مسلمین باشد که ثمره این بحث در تطبیق مفهوم «من یتعلّق به» بهعنوان یکی از عناصر اکراه بر افراد و مصادیق خارجی و تحقّق عذر اکراه خواهد بود.
کلیدواژهها
محذوریّت مکرَه، مفهوم متعلّقین، تهدید شخص غیرمکرَه، محدوده اکراه
