موضوع انتساب اضلال انسان به خداوند، در آیاتی از قرآن کریم مطرح شده است. این امر در نگاه نخست، ناسازگار با عدل الهی و اختیار انسان است؛ ازاینرو اندیشمندان اسلامی با آرای گوناگون در رفع این تعارض کوشیدهاند. در پژوهش پیشرو که به روش تحلیلی و دادهپردازی توصیفی انتقادی و با انگیزه تبیین دقیق ماهیت اضلال الهی انجام یافته، رویکرد عقلی دو مکتب شیعی و معتزلی از نگاه علامه طباطبایی و جارالله زمخشری بررسی و تحلیل شده است. هر دو اندیشمند، اضلال خداوند را عدم ایصال به مطلوب، عدم لطف، واگذاشتن در مسیر گمراهی و مجازات عملکرد سوء و اختیاری انسان بیان کردهاند؛ اما علامه با نگاهی فلسفی و دقیق، این فرایند را تبیین کرده است. علامه در خصوص حوزه اختیار انسان در افعال اختیاری، آموزه «امر بین الامرین» را منطبق بر مبانی هستیشناسی اسلامی میداند و در مقابل، زمخشری «تفویضی» میاندیشد؛ اما در مسیله اضلال الهی که نتیجه قهری سوء اختیار انسان است و حوزه فعل الهی بهشمار میرود، نزاعی نداشته، آن را منافی با اختیار آدمی و عدل الهی نمیدانند. چگونگی استدلال و تطبیق آرای ایشان در این جستار، بهروشنی بررسی شده است.
