پرسش:
آغاز بندگی برای کسی که عمری را در غفلت و ارتکاب به گناهان بزرگ و کوچک به سر برده از کجاست؛ چه بگوید و چگونه مطمئن باشد که بخشوده شده است؟
پاسخ:
●- آغاز از همین نقطهای است که شما به توفیق الهی شروع نمودهاید؛ یعنی “نیّت”؛ چرا که آغاز هر کاری، از خوب یا بد، با “نیّت” میباشد؛ البته مقصود از “نیّت”، بیان یک جمله با زبان یا گذراندن آن جمله از ذهن نمیباشد؛ بلکه یعنی: «عزم و تصمیم و اراده» که در قلب محقق میشود؛ و بیان آن در قالب جمله یا به زبان آوردن آن، برای محکم نمودن تعهد و القای به خود میباشد.
●- “نیّت” در این تحول بزرگ و سازنده، همان بازگشت به سوی خدا و قدم نهادن در صراط مستقیم بندگی میباشد که به آن “توبه” گفته میشود.
“توّاب – بسیار توبه کننده”، از نامهای خداوند متعال میباشد، چرا که بسیار نظر لطف خود را به بندگان و حتی بندگان گناهکارش بازمی گرداند؛ و از ما خواسته تا این اسم شریف را نیز در خود شکوفا سازیم و تجلّی دهیم و تائب و توّاب باشیم.
امام خامنهای:
«خدا در موارد متعدد توبه را به خودش نسبت میدهد؛ «ثُمَّ تَابَ عَلَيۡهِمۡ لِيَتُوبُوٓاْۚ» (سپس بر آنها به نظر لطف و رحمت نظر کرد، برای آن که آنان نیز به او روی آورند)؛ خدا توبه کرد تا انسانها توبه کنند. توبه یعنی چه؟ یعنی توجه و برگشت. خدا به شما عطف توجه کرد؛ این موجب شد تا دل شما هم به خدای متعال متمایل شود.» (08/08/1384)
“توبه” نیز شامل دو بخش میباشد، ابتدا توجه و رویکرد به خداوند سبحان، و سپس بازگشت از گناهان به سوی خداوند منّان.
این توجه، رویکرد، ترک گناهان و بازگشت به سوی خدا، “نیّتی” است که باید به آن عمل شود، اما در ابتدا و گام نخست، همین که کسی در دل تصمیم بگیرد، یا به زبان نیز بگوید: «خدایا! برگشتم» کافی است».
آیت الله جوادی آملی:
«کدام گناه است [که توبهاش] را خدا قبول نمیکند؟! کدام شخص است که خدا قبول نمیکند؟! حتی کلمه «اسْتَغْفِرُوا اللَّه» لازم نیست، رو به قبله بودن لازم نیست، دعا خواندن لازم نیست؛ اینها تشریفات است، مستحبّ است البته، اینها را بگوییم، ثواب بیشتری دارد؛ اما با یک ارادۀ تخلف ناپذیر [بگوید] «خدایا! آمدم».
آیات بسیاری دربارۀ “توبه” نازل شده است که هر کدام وجهی را تعلیم میدهد، از جمله آن که فرمود:
«یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُوا تُوبُوا إِلَی اللَّهِ تَوْبَةً نَصُوحاً عَسی رَبُّکمْ أَنْ یکفِّرَ عَنْکمْ سَیئاتِکمْ وَ یدْخِلَکمْ جَنَّاتٍ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ یوْمَ لا یخْزِی اللَّهُ النَّبِی وَ الَّذِینَ آمَنُوا مَعَهُ نُورُهُمْ یسْعی بَینَ أَیدِیهِمْ وَ بِأَیمانِهِمْ یقُولُونَ رَبَّنا أَتْمِمْ لَنا نُورَنا وَ اغْفِرْ لَنا إِنَّک عَلی کلِّ شَی ءٍ قَدِیرٌ» (التحریم، 8)
– ای کسانی که ایمان آوردهاید! توبه کنید توبه خالص (سازنده)؛ امید است با این کار پروردگارتان گناهانتان را ببخشد، و شما را در باغهایی از بهشت که نهرها از زیر درختانش جاری است وارد کند، در آن روزی که خداوند پیامبر و کسانی را که با او ایمان آوردند خوار نمیکند، این در حالی است که نور آنها از پیشاپیش آنها و از سوی راستشان در حرکت است، و میگویند پروردگارا! نور ما را کامل کن، و ما را ببخش که تو بر هر کار قادری.
و البته “توبه”، باید به قصد خیرخواهی برای خود و دیگران باشد، “نصوح” یعنی خیرخواهانه؛ و هم چنین “توبه” باید به قصد “اصلاح” باشد، لذا در بیشتر آیات، پس از امر به توبه، به “اصلاح” متذکر شده و امر فرموده است.
استغفار
“عفو”، یعنی بخشش گناهان و “مغفرت” جامعتر از “عفو” میباشد، چرا که یعنی: «بخشش و پوشش». چه بسا شخص خودش مرتکب گناهی نشده باشد، اما تهمتها، جوّسازیها، شایعات و ضد تبلیغها برای او موانع و مشکلاتی ایجاد نموده باشد که آنها نیز با “استغفار”، مورد پوشش قرار میگیرند و بیاثر میشوند؛ چنان که به پیامبرش صلوات الله علیه و آله فرمود: «گذشته و آیندۀ تو را مورد مغفرت قرار میدهم».
“استغفار”، نه تنها سبب بخشش گناهان (عفو) میگردد، و نه تنها آثار و تبعات آن را پوشش میدهد [وَ يُكَفِّرَ عَنْهُمْ سَيِّئاتِهِمْ – و بدیهای آنان را میپوشاند] (الفتح، 5)، بلکه سبب میگردد تا خداوند رحمان و رحیم، بدیها را به خوبیها مبدل نماید و آثار و برکات آن را شامل گرداند:
«إِلاّ مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلاً صالِحًا فَأُوْلئِکَ یُبَدِّلُ اللّهُ سَیِّئاتِهِمْ حَسَناتٍ وَ کانَ اللّهُ غَفُورًا رَحیمًا» (الفرقان، 70)
– مگر کسانی که توبه کنند و ایمان آورند و عمل صالح انجام دهند، که خداوند گناهان آنان را به حسنات مبدل میکند؛ و خداوند همواره آمرزنده و رحیم بوده است.
استغفار و توبه
پیامبران صلوات الله علیهم اجمعین، به مخاطبان خود فرمودند که «استغفار کنید و سپس توبه نمایید»:
«وَيَا قَوۡمِ ٱسۡتَغۡفِرُواْ رَبَّكُمۡ ثُمَّ تُوبُوٓاْ إِلَيۡهِ يُرۡسِلِ ٱلسَّمَآءَ عَلَيۡكُم مِّدۡرَارࣰا وَيَزِدۡكُمۡ قُوَّةً إِلَىٰ قُوَّتِكُمۡ وَلَا تَتَوَلَّوۡاْ مُجۡرِمِينَ» (هود علیه السلام، 52)
– اى قوم من! از پروردگارتان آمرزش بخواهيد، آن گاه به سوى او بازگرديد (توبه کنید)، [تا] براى شما باران فراوان و پى در پى فرستد و نيرويى بر نيرويتان بيفزايد، و مجرمانه روى [از حق] برمگردانيد.
این ترتیب استغفار و توبه، علّت روشنی دارد که در یک مثال بیان میگردد:
مثال: فرض کنید که کسی به قصد رفتن به جایی، به راه افتاده، اما بیوقفه سرش در گوشی همراهش است و مشغول بازی میباشد؛ لذا چاله را نمیبیند و به زمین میافتد! او ابتدا باید بلند شود، خاک را از لباسش بزداید، اگر زخمی برداشته، آن را تمیز کند و ببندد و اگر لازم شد، به درمانگاه رجوع کند و سپس بازگردد و در مسیر درست و با دقت حرکت نماید.
بدیهی است که ما نمیتوانیم خود را از آلودگی گناهان پاک کنیم و جراحات وارده بر خود را بهبود بخشیم، لذا با “استغفار”، از خداوند منّان میخواهیم که او ببخشد و پوشش دهد.
*- اما، همین آغاز نیز با “توبه” شروع میشود، چرا که تا کسی به خداوند غفار توجه نکند و به او روی نیاورد، از او طلب “عفو و مغفرت” نمینماید؛ لذا آغاز با همین توبه، به معنای توجه و رویکرد میباشد و سپس بازگشت از گناه به سوی او و سعی در اصلاح تباهیها.
شهید آیت الله مطهری رحمة الله علیه:
«اولین منزل سلوک به خداوند، منزل “توبه” است.» (آزادی معنوی، ص 112)
نکته:
بنابراین، آغاز بازگشت و بندگی خالصانه، همان “استغفار و توبه” میباشد که در یک لحظه و با یک توجه، صورت میپذیرد و مقبول واقع میشود؛ اما باید توجه داشت که اولاً صِرف استغفار و توبه قلبی و نیز با زبان جاری نمودن آن، سبب بخشش “حق النّاس” نمیگردد، بلکه باید رضایت کسی که حقی بر انسان دارد را جلب نمود؛ و ثانیاً “استغفار و توبه”، تکالیف و واجبات فوت شده [مانند نماز، روزه، حج (در صورت مستطیع شدن) و زکات] در گذشته را پاک نمیکند؛ لذا کسی که “استغفار و توبه” مینماید، باید سعی نماید تا حد امکان، آن چه از او قضا شده را به انجام برساند و در مسیر اصلاح گذشته برآید و برای حال و آینده نیز با انجام واجبات و ترک گناهان، عمل صالح نماید.
اطمینان به بخشش تمامی گناهان
وعدۀ خداوند سبحان حق است؛ پس اگر به بندگان گناهکارش فرمود: «برگردید که تمامی گناهانتان را یکجا میبخشم»، یقیناً و بدون هیچ تردیدی، میبخشد:
«قُلۡ يَا عِبَادِيَ ٱلَّذِينَ أَسۡرَفُواْ عَلَىٰٓ أَنفُسِهِمۡ لَا تَقۡنَطُواْ مِن رَّحۡمَةِ ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ يَغۡفِرُ ٱلذُّنُوبَ جَمِيعًاۚ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلۡغَفُورُ ٱلرَّحِيمُ» (الزّمر، 53)
– بگو: اى بندگان من كه [با ارتكاب گناه] بر خود اسراف كار بودهايد (زیادهروی کردهاید)! از رحمت خدا نوميد نشويد، يقيناً خدا همۀ گناهان را مىآمرزد؛ زيرا او بسيار آمرزنده و رحیم است.
