پرسش:
آیا از نظر اسلام تمام علوم بیفایده هستند جز علم دین، چنانکه کانالهای ضد دین آوردهاند که پیامبر فرموده است جز علوم دینی، کسب بقیه علوم بیفایده است؟[۱]
پاسخ:
به طور کلی اسلام علوم را به دو گونه تقسیمبندی میکند:
۱- علومی که برای زندگی انسانها نافع است:
حضرت علی علیهالسلام فرمود:
«بهترین سخن، دانشی است که سودمند باشد و بدان، دانشی که سودمند نباشد در آن خیری نیست.»[۲]
پیامبر گرامی فرمود:
«از نشانههای اسلام کامل فرد آن است که امور و علومی که مفید نمیباشد را ترک میکند.»[۳]
و فرمود:
«علوم مفید بسیار زیاد هستند و قابل جمعآوری نیستند. پس از هر علمی بهترینش را بیاموزید.»[۴]
علوم مفید به دو دسته تقسیم میشود:
الف:علومی که انسان را در مسیر قرب الهی یاری میبخشد، خواه در زمینه اعتقادات باشد یا عبادات و یا اخلاق.
مانند تعلم قرآن که حضرت علی علیهالسلام فرمود:
«قرآن را بیاموزید زیرا بهار قلبها است.»[۵]
و فرمود:
«همگان موظف هستند که علم دین و اسلام را بیاموزند.»[۶]
ب: دسته دوم از علوم مفید، علومی است که دنیای انسان را بهصورت آبرومندی درآورد و برای زندگی مادی انسان لازم است، مانند علم پزشکی، کشاورزی، فنون دفاعی و صنایع سبک و سنگین و …
زیرا اگر این علوم نباشد، مشکلات فراوانی ایجاد میشود؛ لذا کسب این علوم واجب کفایی معرفی شده است، یعنی هر گروهی لازم است که به دنبال بخشی از این علوم برود تا همه نیازهای جامعه اسلامی تأمین گردد[۷].
خداوند میفرماید:
«در برابر آنها (دشمنان) آنچه توانایی دارید از نیرو آماده سازید.»[۸]
مفهوم این دستور آن است که شما باید در تمام رشتههای علمی اعم از فیزیک، شیمی، طب و … متخصص شوید تا در برابر دشمنان و بیگانگان ضعیف شمرده نشوید.
حضرت امیر علیهالسلام به برخی از این علوم مفید اشاره کرده و میفرماید:
«(از جمله علوم مفید) چهار علم است؛ علم دین، علم طب، علم نحو و علم نجوم برای شناخت زمان.»[۹]
پیامبر گرامی فرمود:
«دو نوع از علوم بسیار مفید عبارت است از علم دین و علم طب.»[۱۰]
۲- علومی که مضر و زیانبار است:
و مورد نهی اسلام واقع شده است، یا علومی است که فایدهای ندارد.
علوم مضر، علومی است که نتیجه آن تخریب نظام اجتماعی و سلامت جامعه و جلوگیری از پیشرفت و تکامل انسانها است، مانند علوم مربوط به سلاحهای کشتار جمعی، تولید مواد مخدر، مشروبات الکلی و امثال آن.
روایتی که مورد اشکال شما قرار گرفت روایت زیر است که شیخ کلینی در کافی شریف نقل میکند:
«پیامبر مردی را دید که گروهی اطراف او را گرفتهاند. فرمود: این چیست؟ گفتند: او علامه است.
پیامبر فرمود: علامه چیست؟ گفتند: این شخص آگاهترین فرد به نسبهای عرب و حوادث ایام جاهلیت و اشعار آنهاست.
پیامبر فرمودند:
این علمی است که هر کس آن را نداند زیانی نمیکند و آن کس که آن را بداند سودی نمیبرد. سپس فرمود:
«علم تنها در سه چیز است؛ نشانههای روشن (در مسائل مربوط به خداشناسی و مبدأ و معاد)، علم مربوط به احکام الهی و واجبات، و علوم مربوط به امور اخلاقی و سنتها و مستحبات و غیر آن اضافی است.»
«اِنَّما العِلمُ ثَلاثَهٌ: آیهٌ مُحکَمَهٌ، أو فَریضَهٌ عادِلَهٌ، أو سُنَّهٌ قائِمَهٌ، وَ ما خَلاهنَّ فَهُوَ فَضلٌ.»[۱۱]
حصر در این بیان پیامبر، حصر اضافی است؛ یعنی تنها علوم مفیدی که شما را به آگاهی از دین خدا و قرب معنوی نزدیک میکند، علوم اسلامی است که به سه بخش اعتقادات، احکام و اخلاق تقسیم میشود و سایر علوم نسبت به معارف دینی، زیادی محسوب میشود و یادگیری آنها سبب ترفیع آگاهی دینی انسان نمیگردد.
اما ممکن است همان علومی که نسبت به ازدیاد آگاهی دینی زائد محسوب میشود، جزو علوم دنیوی و مورد نیاز دنیای انسان باشد، همانند علم ریاضی و …
بنابراین از کلام پیامبر گرامی، باطل بودن تمام علوم جز علوم دینی استفاده نمیشود.
پینوشتها:
[۱] کافی ج۱
[۲] نهجالبلاغه، نامه ۳۱
[۳] بحارالانوار، ج۱، ص۲۱۶
[۴] همان مدرک، ص۲۲۰
[۵] وسائلالشیعه، ج۱۷، ص۳۲۶
[۶] بحارالانوار، ج۱، ص۲۱۰
[۷] پیام امام امیرالمؤمنین، ج۹، ص۵۰۶
[۸] انفال ۶۰
[۹] بحارالانوار، ج۱، ص۲۱۹
[۱۰] بحارالانوار، ج۱، ص۲۲۰
[۱۱] الکافی، ج۱، ص۳۲
