پرسش:
اخیراً کلیپی از آیتالله مجتهدی تهرانی نشر پیدا کرده که ایشان میگویند زبان جهنمیان فارسی یا ترکی میباشد! آیا براستی چنین چیزی مستند است؟
پاسخ:
پاسخ اجمالی
در روایات معتبر، نه تنها سخنی از «فارسی یا ترکی بودن زبان جهنمیان» به میان نیامده، بلکه از ایرانیان و زبان فارسی تمجیدهای فراوانی شده است. برخی روایات نشان میدهد که امامان علیهمالسلام به فارسی سخن گفتهاند و حتی در منابع اهل سنت، فارسی در کنار عربی به عنوان زبان بهشتیان ذکر شده است. تنها روایتی ضعیف در برخی منابع نقل شده که زبان جهنمیان را «زبان مجوسیان» دانسته و از نظر سند قابل استناد نیست. بنابراین نسبت دادن چنین سخنی به عنوان یک اصل قطعی، صحیح نمیباشد.
پاسخ تفصیلی :
توجه به نکاتی چند لازم است:
۱- مدح ایرانیان در روایات:
در روایات ما فراوان از ایرانیان تمجید شده است.
در روایتی آمده است که پیامبر گرامی فرمود:
«اگر ایمان معلق در ثریا باشد، مردانی از فارس به آن دست پیدا میکنند.»[۱]
در روایت دیگر آمده است:
«اگر علم در ثریا باشد، مردانی از فارس به آن دست پیدا میکنند.»[۲]
خداوند در آیه ۵۴ سوره مائده میفرماید:
«ای مؤمنان! هر کس از شما که از دینش برگردد، خداوند به زودی قومی به عرصه آورد که دوستشان میدارد و آنان نیز او را دوست میدارند.»
در تفسیر مجمعالبیان آمده است که از پیامبر درباره این آیه سؤال میشود. حضرت دست بر شانه سلمان میزند و میفرماید:
«سلمان و همانندان او (ایرانیان) مراد آیه هستند. اگر دین در ثریا باشد، مردانی از فارس به آن دست پیدا [۳]خواهند کرد.»
در مدح ایرانیان روایات فراوانی آمده است که جهت آگاهی رجوع کنید به: بحارالانوار، ج۵۷، ص۲۰۱، باب ۳۶.
چگونه قابل قبول است که بگوییم زبانی که ایرانیان به آن تکلم دارند، زبان جهنمیان باشد؟
۲- سخن گفتن امامان علیهمالسلام به زبان فارسی:
در روایات متعددی آمده است که امامان شیعه به زبان فارسی سخن میگفتهاند.
علی بن مهزیار میگوید:
«وارد بر امام هادی علیهالسلام شدم و او با من به فارسی شروع به صحبت کردن کرد.»[۴]
ابی هاشم جعفری میگوید:
«وارد بر امام کاظم علیهالسلام شدم. امام به من فرمود: با این خادم به فارسی صحبت کن زیرا گمان میکند آگاه به آن زبان است.»
میگوید: به خادم گفتم: «زانویت چیست؟» او به من جواب نداد.
امام به او فرمود: «یقول رکبتک» (زانویت را میگوید).
سپس از او سؤال کردم: «نافت چیست؟»
او جوابم نداد.
امام به او فرمود: «یقول سرتک» (نافت را میگوید).[۵]
آیا ممکن است زبانی که امام علیهالسلام با آن تکلم میکند و این تکلم کردن از جمله مناقب ایشان محسوب میشود، زبان جهنمیان باشد؟
۳- روایات اهل سنت درباره فارسی و زبان بهشتیان:
در برخی روایات اهل سنت آمده است که زبان فارسی در کنار زبان عربی، زبانی است که بهشتیان با آن در بهشت تکلم میکنند.
«زبان بهشتیان عربی و فارسی دری است.»[۶]
۴- روایت درباره زبان جهنمیان:
روایتی که صراحتاً بگوید زبان جهنمیان ترکی میباشد، در مجامع روایی ما یافت نشد. تنها در روایتی آمده است که امام علی علیهالسلام فرمود:
«کلام و زبان جهنمیان، زبان مجوسیان میباشد.»[۷]
شاید استدلال آیتالله مجتهدی در کلیپ مورد اشاره شما به این باشد که در زمان صدور روایت، زبان اصلی مجوسیان ترکی بوده است. لذا زبان جهنمیان که زبان مجوسیان میباشد، ترکی است.
البته در این شکی نیست که زبان اصلی مجوسیان که شناختهشده در ایران بودهاند فارسی بوده است، و بر پایه روایت مذکور باید بگوییم زبان جهنمیان فارسی است.
اما این روایت از حیث سند ضعیف است و قابل استدلال نمیباشد.
در سند آن محمد بن عمرو بن علی بن عبدالله البصری قرار دارد که مجهول و ضعیف است.[۸]
و محمد بن عبدالله بن احمد بن جبله الواعظ قرار دارد که او نیز مجهول و ضعیف است.[۹]
پینوشتها:
[۱] بحارالانوار، ج۵۸، ص۲۳۰
[۲] قرب الاسناد، ص۱۰۹
[۳] مجمعالبیان، ج۳، ص۳۵۷
[۴] بصائر الدرجات، ج۱، ص۳۳۳
[۵] بحارالانوار، ج۴۹، ص۸۹
[۶] تفسیر روحالبیان، ج۶، ص۳۰۷
[۷] عیون الاخبار، ج۱، ص۲۴۶؛ علل الشرایع، ج۲، ص۵۹۷؛ بحارالانوار، ج۱۰، ص۸۱
[۸] مستدرکات رجال الحدیث، ج۷، ص۲۵۸
[۹] مستدرکات رجال الحدیث، ج۷، ص۱۶۴
