پرسش:
برخی از مردم فکر میکنند که جهان در بدو پیدایش، نیازمند به قدرت الهی بوده است تا از عدم به عرصه وجود آیند، و پس از پیدایش نیازی (جز در گلوگاههای مشکلات) به خدای متعال نیست و عالم کار خود را به پیش میبرد؟
پاسخ:
عالَمی که نبوده (عدم)، چگونه نیازمند بوده است؟! اجزای عالَم و کلّ آن، از کجا میدانند که کارشان چیست که آن را پیش ببرند و گلوگاههای مشکلات را چگونه تشخیص میدهند؟!
الف – این تفکر برخی از مردم نیست، بلکه همان ادعای یهود، مبنی بر بسته بودن دست خداست «وَقَالَتِ الْيَهُودُ يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ – و یهود گفتند: دست خدا به زنجیر بسته است!» (المائدة، 64). میگویند: «او یکبار عالَم را بر اساس قوانینی خلق نموده و یکبار هم جمع میکند، اما در این میان، کاری نمیتواند بکند، عالَم بر اساس همان قوانین کار میکند.»
هدف از این ادعای بی دلیل و منطق، یک بحث فلسفی نیست، بلکه سفسطهای برای اهداف سیاسی و سلطه میباشد. میگویند: «او فقط خلق نموده و ربوبیّت [صاحب اختیاری و تدبیر در امور] را به خودمان واگذار نموده است و البته ما (یهودیان) را نیز در قبال خطاهایمان، عذاب نمیکند!»
بر اساس این نگاه و ادعا، آنان که قدرت بیشتری داشته باشند، سلطه مییابند و حاکم میشوند؛ و این حاکمیت را نیز خداوند متعال، در نظم آفرینش و البته به اجبار به آنها داده است؛ و هر چه کنند نیز خطایی که منجر به عقوبت و عذاب شود، محسوب نمیگردد!
*- قابل توجه آن که این جماعت، که در همین عالَم قانونمند زندگی میکنند، دست خودشان را در تدبیر و ادارۀ امور خودشان و دیگران بسته نمیدانند، اما دست خداوند را بسته میدانند!
ب – شاید برخی از مردم، چنین خیال و گمان نمایند و به رغم آن که هیچ دلیلی ندارند، از گمان خود پیروی نیز بنمایند؛ چنان که فرمود:
«وَمَا لَهُمْ بِهِ مِنْ عِلْمٍ إِنْ يَتَّبِعُونَ إِلَّا الظَّنَّ وَإِنَّ الظَّنَّ لَا يُغْنِي مِنَ الْحَقِّ شَيْئًا» (النّجم، 28)
– آنها هرگز به اين سخن علم [يقينآور] ندارند؛ تنها از ظن و گمان بیپايه پيروی مینمايند، با اينكه گمان هرگز انسان را بینياز از حق نمیكند.
اما هرگز چنین “فکر” نمیکنند؛ چرا که “فکر”، کار ذهن روی معلومات برای رسیدن به پاسخ مجهولات و معلوم ساختن آنها میباشد؛ مانند حلّ مسائل ریاضی که تا معلوماتی نباشد، هیچ مجهولی، معلوم نمیشود.
بدیهی است که هیچ عقل سالمی، چنین فکر نمیکند که عالَم هستی بدون خالقی علیم و حکیم پدید آمده و یا خالقش پس از خلقت، کنار کشیده و عالم کار خودش را میکند! چرا که در این عالَم، نه تنها هیچ داده و معلوماتی، به چنین نتیجهای سوق نمیدهد، بلکه دلالت آیات (نشانهها) در کتاب خلقت، کاملاً معکوس میباشد.
«أَمَّنْ يَبْدَأُ الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ أَإِلَهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ» (النّمل، 64)
– يا کیست آن كه آفرينش را آغاز كرد، و سپس آنرا تجديد میكند [بازمی گرداند]، و كسی كه شما را از آسمان و زمين روزی میدهد، آيا إلهی (معبودی) با الله هست؟! بگو دليلتان را بياوريد اگر راست میگوئيد.
ج – برخی گمان دارند که عالَم هستی، یک بار و یک جا خلق شده و این که خالقش آن را رها نموده، گمان بَعدی میباشد؛ در حالی که هر چه در عالَم هستی وجود دارد یا پیدایش مییابد، در هر آنی، خلقتی نو مییابد؛ به قول مولوی:
هر نفس نو میشود دنیا و ما
بیخبر از نو شدن اندر بقا
عمر همچون جوی نو نو میرسد
مستمری مینماید در جسد.
●- حرکت، تغییر و تبدیل نیز همان “خلقت نو به نو” میباشد؛ چرا که مرتبۀ قبلی از بین میرود و مرتبۀ جدیدی که نبوده، پدید میآید؛ مانند شکوفایی و رشد بذر تا گیاه کامل شده و میوه دادن.
«أَفَرَأَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَ * أَأَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُ أَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ» (الواقعة، 63 و 64)
– آيا هيچ درباره آنچه كشت میكنيد انديشيدهايد؟ * آيا شما آن را میرويانيد، يا ما میرويانيم؟
5 سال پیش، یک سال، یک ساعت، یک دقیقه و یک لحظۀ پیش شما کو و کجاست؟! همه مُردند و شما نو به نو پدید آمده و میآیید. آیا وجود شما در امروز و در این لحظه، همان وجود شما در 5 سال پیش میباشد؟! آن چه بود رفت؛ و آن چه نبود، خلق شد و پدید آمد. لذا خلقت یکباره نبوده و در هر لحظه صورت میپذیرد؛ خواه آن چه در گذشته خلق شده، خلقتی جدید یابد و خواه آن چه در گذشته خلق نشده بود، خلق شود.
ربوبیّت
“ربوبیّت”، همان صاحب اختیاری و قدرت، در ادارۀ عالَم هستی و از جمله این جهان طبیعت (مادی) میباشد.
“وجود ربّ و ربوبیّت او” نیز همچون “وجود خالق و خالقیت او”، قابل انکار نیست؛ حتی آنان که میگویند: «عالَم به صورت خودکار کار میکند» نیز وجود ربّ را رد نمیکنند، بلکه عالَم را ربّ خودش میخوانند، یعنی فقط بدل میزنند و جایگزین میگذارند تا از این شرک، بهره ببرند!
خلقت علیمانه و حکیمانۀ حق تعالی، در عین حال، ربوبیّت علیمانه، حکیمانه و مقتدرانۀ اوست و ربوبیّتش نیز در عین حال، خلقت نو به نوی او میباشد.
خلقت و ربوبیّت، قابل تفکیک نمیباشند که گمان شود ممکن است یکی خلق کند و دیگری ربوبیّت و اداره کند؛ بلکه همان که خلق نموده و مینماید، ربوبیت مینماید.
خلقت، بر خوردار از اندازههایی است که خداوند سبحان برای هر چیزی قرار داده است «إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ – مائیم که هر چیزی را به [با] اندازه آفریدهایم» (القمر، 49) – ربوبیّت نیز مبتنی بر اندازهها (مقدرات) میباشد؛ اما چه کسی این اندازهها را مقدر ساخته و اداره مینماید. طبیعت بیشعور و بیاختیار و بیاراده، یا انسان ضعیف و نادان؟!
خداوند سبحان، خورشید، ماه، ستارگان و زمین را با اندازههای معین، ویژگیها و خواص معلوم (علمی)، خلق نمود؛ حال چه کسی آنها را ربوبیّت نمود و در مدار قرار داد و چه کسی آنها را حرکت میدهد؟! آیا حرکت بدون محرک، وجود دارد؟! آیا یکی خلق کرده و دیگریب به سوی مقصد خلقت، حرکت میدهد؟!
در این عالم، هر چیزی با حرکت، به سوی مقاصد و مقصد نهایی در حرکت میباشد؛ مقصد کجاست و چه کسی به سوی آن مقصد میکشاند؟! و آیا او کنار کشیده، یا شریکانی از طبیعت و انسان برای خودش قرار داده؟!
«قُلْ مَنْ رَبُّ السَّمَاوَاتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ» (المؤمنون، 86)
– بگو: چه كسی پروردگار آسمانهای هفتگانه و پروردگار عرش عظيم است؟!
«اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَرَارًا وَالسَّمَاءَ بِنَاءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ ذَلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبَارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ» (غافر، 64)
– خداوند كسی است كه زمين را برای شما جايگاه امن و مطمئن، و آسمان را همچون سقفی (بالای سرتان) قرار داد؛ و شما را صورتگری كرد و صورتتان را نيكو آفريد، و از طيبات به شما روزی داد، اين است خداوند پروردگار شما، جاويد و پر بركت است خداوندی كه پروردگار عالميان است.
«سُبْحَانَ رَبِّ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ رَبِّ الْعَرْشِ عَمَّا يَصِفُونَ» (الزّخرف، 82)
– منزه است پروردگار آسمانها و زمين، پروردگار عرش، از توصيفی كه آنها میكنند.
