پرسش:
آیا بعضی امور و تقدیرها برای انسان قطعی قطعی است و با دعا، صدقه و هیچ چیز دیگری عوض شدنی نیست؟ و در قرآن هم هستش که از قبل در لوح محفظ ثبت شده است.
پاسخ:
دقت شود که گفته شده «بعضی از امور»، و تردیدی نیست که بسیاری از امور، در اختیار انسان نیست. ممکن است به سوی مقصدی حرکت کنید، اما راه، به علت وقوع تصادف، مسدود شده باشد و شما نتوانید در وقت معین، به آن مقصد برسید.
الف – «قَدر» یعنی اندازه و هر چیزی در خلقت، با اندازههای معینی خلق شده است: «إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْنَاهُ بِقَدَرٍ – ماييم كه هر چيزى را به اندازه آفريدهايم» (القمر، 49).
اندازهها همیشه ثابت هستند، مثلاً یک کیلو، یک کیلو است و یک متر، یک متر است؛ از بذر جو، گندم نمیروید، جاذبه زمین اندازه دارد و اندازههای حرکت در مدار نیز معین میباشند.
ب – اما، آدمی در برخی از امور، میتواند خود را در اندازههای معین و معلوم (علمی) دیگری قرار دهد.
به عنوان مثال: این که از کدام پدر و مادر و در کجا به دنیا بیاید، در اختیار خودش نیست؛ اما این که از یک سنّی به بعد در کجا زندگی کند، چه شغلی را برگزیند، با چه کسی ازدواج کند، در راه راست حرکت کند و یا از مسیر حق منحرف شود، در اختیار خودش میباشد و هر کدام نیز اندازههای معین و معلومی دارند که همه ثبت شده میباشند.
ج – بنابراین، اگر زمین و آسمان و تمامی انسانها جمع شوند، کشفیات علمی خود را روی هم بگذارند، تمامی تجهیزات را به کار برند، دعا بخوانند، یا صدقه بدهند؛ نمیتوانند اندازهای را در آفرینش تغییر دهند، اما میتوانند خود را نسبت چیزی یا کاری، در چارچوب اندازههای متفاوتی قرار دهند. به عنوان مثال: میتواند روی خط زلزله، خانههای سست بنا کنند و میتوانند اصلاً آنجا خانهای نسازند و یا خانههای مقاوم بسازند.
د – اگر تمامی مقدرات (اندازهها)، برای پیدایش چیزی یا وقوع امری، حاضر شد، حتماً به وقوع میپیوندد که به آن «قضای حتمی» میگویند. به عنوان مثال: اندازۀ حرارت 100 درجه معین است، مقدار آب و اندازۀ نقطۀ جوش آن نیز معلوم (علمی) است؛ پس اگر مقدار معینی آب، در ظرفی که حرارت را منتقل میکند، روی حرارتی بیشتر از صد درجه قرار گیرد، حتماً در زمان معینی به نقطۀ جوش میرسد؛ اما این که آبی را در این حرارت قرار دهید، یا در برودت زیر 100 درجه قرار دهید تا منجمد شود، در اختیار خودتان میباشد.
تغییر در مقدرات
بنابراین، تفکر، تعقل، برنامهریزی و اجرای صحیح و به موقع نیز اندازهها (مقدرات) معلومی دارند، چنان که توکل، توسل، دعا و صدقه نیز اندازههایی دارند، چنان که تعاون و همکاری نیز اندازههای معینی دارند و هر کدام آثار خودشان را به جای میگذراند.
یک سنگ 200 کیلویی، با همیاری دهها نفر، تفکر و تدبر، دعا و صدقه و …، 200 گرم نمیشود؛ اما یک نفر نمیتواند آن را حرکت دهد، ولی اگر پنج یا ده نفر جمع شوند و یا از جرثقیل و سایر تجهیزات استفاده شود، میتوان آن را جابجا نمود.
اگر نهایت عمر کسی، 95 سال و 2 روز و سه ساعت مقدر شده باشد، به هیچ وجهی تغییر نمییابد، اما عوامل بسیاری مانند بیماری، کمبود، ترس و گناه سبب میشوند تا عمر به هفتاد، شصت یا چهل سال کاهش یابد، و عواملی چون رعایت سلامتی، ورزش، تغذیۀ مناسب و نیز نماز اول وقت، صله ارحام، دعا و صدقه، این حد کاهش یافته را افزایش میدهند تا به همان حد نهایی برسد، به آنجا که برسد، مرگش فرا میرسد.
حضرت امام صادق علیه السلام:
«مَنْ يَمُوتُ بِالذُّنُوبِ أَكْثَرُ مِمَّنْ يَمُوتُ بِالْآجَالِ، وَ مَنْ يَعِيشُ بِالْإِحْسَانِ أَكْثَرُ مِمَّنْ يَعِيشُ بِالْأَعْمَارِ» (الأمالي (للطوسی)، جلد۱، صفحه۳۰۵)
– كسانى كه به وسيله گناهان خود مىميرند، بيش از كسانى هستند كه با اجلهاى معيّن از دنيا مىروند؛ و كسانى كه با نيكىهاى خود زندگى مىكنند بيش از كسانى هستند كه با عمر[طبيعى] خود زندگى مىنمايند.
●- بنابراین، اندازهها (مقدرات) ثابتاند و تغییری در آنها رخ نمیدهد، اما آدمی میتواند خود را در اندازههای متفاوتی قرار دهد. اگر کسی بخواهد یک سنگ سبک پنج کیلویی را به یک نخ نازک آویزان کند، نخ پاره میشود، اما با یک طناب محکم، میتواند این کار را انجام دهد.
اگر کسی بخواهد فقط با تکیه بر داراییها و توانیها و نیز علم و درایت خودش، در مسیر رشد و کمال حرکت کند، حتماً شکست میخورد، اما اگر به نیروی عقل، نور ایمان قلبی، با توکل بر خداوند سبحان، طلب یاری از دیگران (توسل) و دعا برای توفیق حرکت کند، در طول راه نیز طبق نقشۀ راه برود و بایدها و نبایدهایش را رعایت کند، حتماً به رشد و کمال میرسد؛ و البته باز هم حدّش در هر مرتبه و مرحله، معین و معلوم و مقدر میباشد.
شب قدر
برای چه شب قدر، در ماه مبارک رمضان قرار گرفته است؟ برای چه فرمودهاند این شب را زنده نگهدارید؟ برای چه در این شب، قرآن مجید را بر سر میگذاریم و خداوند سبحان را به خودش و اهل عصمت علیهم السلام قسم میدهیم؟ و همین طور دعا در زمانهای دیگر؛ همه برای این است که «مقدرات» ما به خاطر این اندازهها، به وجه نیکو رقم بخورد.
بدیهی است که تغییر مقدرات به این معنا نیست که اندازههای ظلم و گناه، متغیر شوند، بلکه وقتی بخشوده شوند، دیگر نتایج دنیوی و اخروی آن، مقدر و دامنگیر ما نمیشود؛ چنان که اندازۀ تأثیر دعا نیز معین است، اما وقتی دعا صورت میپذیرد، آدمی در آن مسیر و اندازههایش قرار میگیرد و از آثارش متنعم میگردد.
●- نماز اول وقت، تلاوت قرآن مجید، صله ارحام، دعا، صدقه و هر عمل صالح دیگری، اندازههای معین و تأثیرات خود را دارند، لذا مقدرات کسی که از آنها استفاده میکند، متغیر میشود. وقتی میفرمایند: «صدقه، بلا را دفع میکند»، یعنی اندازههایی دارد که هر گاه به کار گرفته شود، قویتر از اندازۀ بلایا میباشد و مانع از رسیدن آنها میگردد، مثل این است که بگویید: «مسیل مهندسی شده یا سد مستحکم، مانع از جاری شدن سیل میگردد».
