پرسش:
گاهی به ذهنم میرسد دین اسلام توجه بیشتری به رشد معنوی مردان دارد مثلاً برای ماه رجب دعای مردانه وجود دارد که مردان ریش خود را گرفته و میخوانند؛ اما دعای مخصوص زنان وجود ندارد؟
پاسخ:
در کتاب شریف مفاتیحالجنان و در اعمال ماه رجب آمده است که مردی نزد امام صادق علیهالسلام آمده و از ایشان دعایی را طلب کرده است و حضرت نیز این دعا را به وی تعلیم دادند که «یا من ارجوه لکل خیر…زدنی من فضلک یا کریم» روای گفت: حضرت محاسن (موهای صورت) شریف خود را در پنجه چپ گرفت و این دعا را باحالت درماندگی و زاری همراه حرکت دادن انگشت اشاره دست راست خواند و پسازاین گفت: «یا ذالجلال و الاکرام… حرّم شیبتی عل النار».
حال سؤال اینجاست که آیا میتوان از ظواهر و آداب این دعا، به این نتیجه رسید که اسلام توجه بیشتری به معنویت مردان داشته است تا زنان؟
نکته اول:
«اگر در سراسر قرآن کریم و همچنین در سراسر سخنان عترت طاهره علیهمالسلام جستجو شود، موردی به چشم نمیخورد که قرآن کمالی از کمالات معنوی را مشروط به ذکورت [مرد بودن] بداند یا ممنوع به انوثت [زن بودن] بشمارد».(۱)
تصور دعای مردانه یا زنانه در اسلام، تصوری باطل و دور از حقیقت است که با آیات متعددی از قرآن کریم در تعارض بوده و این کتاب آسمانی تصریح میکند که «هر کس کار شایستهای انجام دهد، خواه مرد باشد یا زن، درحالیکه مؤمن است، او را به حیاتی طیبه و پاک زنده میداریم؛ و پاداش آنها را به بهترین اعمالی که انجام میدادند، خواهیم داد».(۲)
مخاطب ساختن خداوند بهوسیله دعا، رسیدن به «حیات طیبه»، ضایع نساختن اجر عمل(۳) و مواردی ازایندست را میتوان در قرآن کریم هم درباره زنان و هم درباره مردان، مورد نظر قرار داد. تا جایی که حتی بر اساس آموزههای اسلامی، زنان، در کنار مردان، امکان رسیدن به مقام «ولایت» را دارند و میتوانند به مقامی نائل آیند که چهبسا بسیاری از پیامبران نیز بدان مقام، راهی نداشته باشند. چنانکه حضرت فاطمه علیهاالسلام بدان مقام والا دستیافته و خداوند از میان تمام انسانهای صالح، دو زن (حضرت آسیه و حضرت مریم) را برگزیده است.(۴) ازاینرو ولایت که مقام ملکوتی و معنوی است و باطن نبوت و رسالت محسوب میشود، بین زن و مرد، مشترک است.(۵) و این موارد بهخوبی نشان میدهد که در مسائل معنوی، تبعیض جنسیتی وجود ندارد.
کافی است به این آیه قرآن کریم توجه شود که میفرماید:
«همانا کلیه مردان و زنان مسلمان و مردان و زنان با ایمان و مردان و زنان اهل طاعت و عبادت و مردان و زنان راستگوی و مردان و زنان صابر و مردان و زنان خداترس خاشع و مردان و زنان خیرخواه مسکیننواز و مردان و زنان روزهدار و مردان و زنان با حفاظ خوددار از تمایلات حرام و مردان و زنانی که یاد خدا بسیار کنند، بر همه آنها خدا مغفرت و پاداشی بزرگ مهیا ساخته است».(۶)
نکته دوم:
هیچکدام از الفاظ دعای ماه رجب، ویژگی مردانه نداشته و کلمه «شیبتی» که در انتهای دعا آمده، به معنای موی سفید است که نشانه پیری است و نه به معنای «ریش»(۷) تا گفته شود الفاظ دعا مردانه است! ازاینرو حضرت امام صادق علیهالسلام به اقتضای سن شریفشان از واژه «شیبه» استفاده کرده است. همچنانکه حضرت زکریا نیز در دعای خود که در سوره مبارکه مریم آمده است، به پیری خود با همین واژه اشاره دارد.(۸)
حال اگر قرار باشد از ظاهر این عبارت دعا، اختصاصی را استفاده کنیم، باید بگوییم که این دعا فقط برای پیرمردها و پیرزنهاست! و حتی مردان جوان هم حق خواندن آن را ندارند!
از سوی دیگر، به نظر میرسد که گرفتن ریش که در آداب قرائت این دعا در کتب ادعیه آمده است، در حقیقت، عملی نمادین و عرفی است که ریشه در فرهنگ آن زمان و آن جغرافیا داشته و به جهت اظهار تذلل و نشان دادن حالت خضوع، خشوع مورد استفاده قرار میگرفته است. خصوصاً اینکه در روایت این دعا، از کلمه «یلوذ» استفاده شده(۹) که به معنای «درخواست پناهندگی» است.(۱۰) که امروزه نه با گرفتن ریش بلکه با بردن دستها بالای سر، انجام میگیرد.
درنتیجه در اینجا به نظرمی رسد اساساً گرفتن ریش موضوعیت ندارد، بلکه اظهار تذلل است که مطلوب بوده و از رو برخی بر این عقیدهاند که انجام آن حتی برای مردان نیز ضرورتی ندارد(۱۱) و شاید اگر این حالت در فرهنگی دیگر، با نشانه دیگری نظیر آوردن کف دست به سمت آسمان، یا به هم ساییدن کف دو دست و امثال آن حاصل میشود، ایرادی ندارد.
کلمات کلیدی:
حقوق زنان، تفاوت جنسیتی در ادعیه، دعای ماه رجب، حرم شیبتی.
پینوشتها:
۱. جوادی آملی، عبدالله، زن در آینه جلال و جمال، قم، نشر اسراء، ۱۳۷۵ ش، ص۱۰۲.
۲. سوره نحل، آیه ۹۷.
۳. سوره آلعمران، آیه ۱۹۵.
۴. سوره تحریم، آیات ۱۱ و ۱۲.
۵. جوادی آملی، زن در آینه جلال و جمال، ص۱۸۸.
۶. سوره احزاب، آیه ۳۵.
۷. ابن منظور، لسان العرب، به اهتمام سید جمالالدین میردامادی بیروت، دارالفکر- دارصادر، ۱۴۱۴ ق، چاپ سوم، ج۱، ص۵۱۲.
۸. سوره مریم، آیه ۴ ﴿إِنِّی وَهَنَ الْعَظْمُ مِنِّی وَ اشْتَعَلَ الرَّأْسُ شَیباً﴾.
۹. «… قَالَ ثُمَّ مَدَّ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیهالسلام یدَهُ الْیسْرَی فَقَبَضَ عَلَی لِحْیتِهِ وَ دَعَا بِهَذَا الدُّعَاءِ وَ هُوَ یلُوذُ بِسَبَّابَتِهِ الْیمْنَی، ثُمَّ قَالَ بَعْدَ ذَلِکَ یا ذَا الْجَلَالِ وَ الْإِکْرَام…»؛ (مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسسه الوفاء، ۱۴۰۴ ق، ج۹۵، ص۳۹۰)
۱۰. ابن منظور، لسان العرب، به اهتمام سید جمالالدین میردامادی بیروت، دارالفکر- دارصادر، ۱۴۱۴ ق، چاپ سوم، ج۳، ص۵۰۸.
۱۱. پایگاه اطلاعرسانی دفتر حضرت آیتاللهالعظمی مکارم شیرازی، عدم لزوم گرفتن محاسن با دست در هنگام دعای ماه رجب، لینک: https://makarem.ir/main.aspx?typeinfo=21&lid=0&catid=46497&mid=259798
۱۲. قمی، عباس، سفینه البحار و مدینه الحکم و الآثار، قم، اسوه، بیتا، ج۱، ص۲۴۶.
۱۳. خمینی، سید روحالله موسوی، توضیح المسائل، محقق/مصحح: سید محمدحسین بنیهاشمی خمینی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ هشتم، ۱۴۲۴ ق. ج۱، ص۲۶۹.
