پرسش:
مطابق قرآن آسمان و زمین در شش روز شکل گرفتهاند. این با یافتههای کیهانشناسی مدرن که میگوید شکلگیری کرات و منظومهها در بازههای زمانی بسیار طولانی صورت گرفته، ناسازگار بهنظر میرسد. مفسّران برای رفع این تضاد، «شش روز» را «شش دوران» تفسیر کردهاند. آیا خداوند نمیتوانست بهجای «یوم» از واژهای روشنتر بهمعنای «دوران» استفاده کند؟ مگر در زبان عربی کلمهای برای «دوران» وجود ندارد؟
پاسخ:
واژه «یوم» در قرآن معانی گوناگونی دارد و همیشه برابر با شبانهروز نیست. نمونهها عبارتاند از:
۱. از طلوع تا غروب: ﴿… سِیرُوا فِیهٰا لَیٰالِیَ وَ أَیّٰاماً آمِنِینَ﴾(۱) «شبها و روزها با امنیت در آنها مسافرت کنید.»
۲. معنای زمانه یا روزگار: ﴿… وَ تِلْکَ اَلْأَیّٰامُ نُدٰاوِلُهٰا بَیْنَ اَلنّٰاسِ …﴾(۲) «و ما این روزها (روزگاران) را در میان مردم گردش میدهیم…»
۳. بخشی از روز یا روز مشخص: ﴿لَقَدْ نَصَرَکُمُ اَللّٰهُ فِی مَوٰاطِنَ کَثِیرَهٍ وَ یَوْمَ حُنَیْنٍ …﴾(۳) «خداوند شما را در عرصههای بسیار یاری کرد و [بهویژه] در روز حُنین…»
۴. هنگام یا وقتِ وقوع: ﴿… وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصٰادِهِ …﴾(۴) «و حق او را هنگام درو کردن بدهید…»
۵. معنای غیرمادی یا قیامت: ﴿یَسْئَلُ أَیّٰانَ یَوْمُ اَلْقِیٰامَهِ﴾(۵) «میپرسد: روز قیامت چه وقت است؟»
از این نمونهها روشن است که «یوم» در قرآن هم برای دورههای زمانی و هم برای معانی مادی بهکار رفته است. در روایات نیز «یوم» گاهی بهمعنای روزگار و دورانی از زندگی بهکار رفته است؛ مثلاً امیرالمؤمنین(ع) فرمودند: «وَ الدَّهْرُ یَوْمَانِ یَوْمٌ لَکَ وَ یَوْمٌ عَلَیْک فَاصْبِرْ فَبِکِلَیْهِمَا تُمْتَحَن»(۶)؛ یعنی «دهر» بهصورت «یوم» بیان شده و مراد، روزِ مادی نیست بلکه بخشهایی از روزگار است. محقّقانی چون مصطفوی هم تأکید کردهاند که «یوم» برای اشاره به بازهٔ زمانی محدود—چه کوتاه و چه بلند—بهکار میرود.(۷)
«یوم» در آیات آفرینش به چه معناست؟
دو نکته مهم در اینجا وجود دارد: اوّل اینکه پیدایش شب و روز ناشی از تعامل زمین و خورشید است؛ بنابراین پیش از آفرینش زمین و خورشید روز و شب به معنای رایج امروزی وجود نداشت تا «ستِّۀ ایّام» را به آن ارجاع یابد. دوم اینکه «یوم» در قرآن سابقهٔ معانیِ «دوران» و «مرحلهٔ زمانی» دارد. بنابراین تفسیرِ «ستة ایّام» بهعنوان شش دوره یا مرحلهٔ زمانی که هرکدام ممکن است میلیونها یا میلیاردها سال طول کشیده باشند، با شواهد علمی ناسازگار نیست. علم مدرن روند شکلگیری جهان را در مراحل پیوسته و طولانی توصیف میکند که با مفهوم «شش مرحلهٔ آفرینش» در سطحِ کلی سازگار است.(۸)
واژگانِ معادل «دوران» در قرآن و انتخاب «یوم»
در زبان عربی واژگانی مانند «دهر» و «عصر» برای بیان مقولات زمانی وجود دارد؛ اما هرکدام بارِ معنایی ویژهای دارند. «دهر» مفهومِ گسترده و کلیِ زمان را میرساند و به یک بازهٔ بسیار بلند و کلی اشاره دارد؛ «عصر» بر یک دورهٔ ویژه و ممتاز دلالت دارد که کیفیتی برجسته دارد. اما قرآن در آیات آفرینش میخواهد خلقت را به «شمارپذیری» و «تقسیم به مراحل مشخص» نشان دهد: «ستِّة ایّام». در این مقصود، «یوم» بهخاطر انعطافپذیری در اشاره به بازههای زمانی معین و قابلشمارش مناسبتر است؛ همچنین از منظر بلاغت و آهنگ زبانِ عربی، «ستِّة ایّام» روانتر بوده است. گذشته از این، متنهای دینی پیش از قرآن (مثل تورات) نیز خلقت را در «شش روز» نقل کردهاند؛ بنابراین استفاده از لفظ «یوم» در این چارچوب زبانِ فرهنگی و تاریخی مخاطب را بهتر هدف میگیرد.(۹)
نتیجهگیری
واژهٔ «یوم» در عربی دارای طیفی از معانی است که با توجه به قرائن زبانی و محتوایی معنا میشود. در آیات آفرینش، قرینههای زبانی و محتوایی دلالت میکنند که مراد از «ستِّة ایّام» روزِ شبانهروزِ متداول نیست، بلکه «شش دوران» است. این تفسیر نه تنها از منظر زبانشناختی و بلاغی پذیرفتنی است، بلکه با یافتههای علمیِ معاصر دربارهٔ فرآیندهای طولانیِ شکلگیری جهان و منظومهٔ شمسی نیز تعارضی ندارد. بنابراین نیاز به انتساب ضعف یا ناتوانی به خداوند در انتخاب واژه نیست؛ گزینش «یوم» بهدلیل سازگاریِ معنایی، شمارپذیریِ مراحل و تناسبِ بلاغی و آهنگ زبان عربی انجام شده است.
پینوشتها:
۱. سورهٔ سبأ، آیهٔ ۱۸.
۲. سورهٔ آلعمران، آیهٔ ۱۴۰.
۳. سورهٔ توبه، آیهٔ ۲۵.
۴. سورهٔ انعام، آیهٔ ۱۴۱.
۵. سورهٔ قیامت، آیهٔ ۶.
۶. ابنشعبهٔ حِرانی، حسن، تحفالعقول، قم، جامعهٔ مدرسین، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق، ص۹۵.
۷. مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت ارشاد، چاپ اول، ۱۳۶۸ش، ج۱۴، ص۲۸۰.
۸. رضایی، حسین، عرصهٔ سیمرغ (پاسخی قاطع به شبهات کتاب «نقد قرآن سُها»)، قم، پژوهشگاه فرهنگ و معارف قرآن، ۱۳۹۸ش، صص۱۵۴–۱۵۵.
۹. نگاه مقایسهای به متون پیش از قرآن همچون تورات.
