پرسش:
آیا در ادیان شرقی مثل آئین هندوئیسم به منجی آخرالزمان اشاره شده است؟ آیا آنها نیز معتقدند که منجی خواهد آمد؟ تفاوتها و شباهتهایش با دیدگاه شیعیان در باب امام زمان چیست؟
پاسخ:
اعتقاد به منجی در آخرالزمان از باورهای مشترک میان ادیان و مکاتب مختلف است(۱) و همه انسانها امیدوارند روزی فرا برسد که موجودی خاص با یاران و امکانات ویژه، ریشه ظلم را خشکانیده و جهان را از عدل و داد پُر نماید. در اسلام و هندوئیسم نیز در این زمینه مشترکات فراوانی وجود دارد. البته این اشتراکات به معنای اینهمانی منجی باوری در این دو دین نیست. در ادامه در قالب چند نکته به بررسی تفاوتها و شباهتهای این دو دین در زمینه منجی باوری میپردازیم.
نکته اول:
«هندوئیسم» از ادیان باستانی است که در طول زمان در هندوستان پدید آمده و همچنان در حال تغییر و تحول است و برخلاف اسلام و مسیحیت، دارای منظومه فکری و عملی ثابت نیست اما با این حال، همه آنها با خدایان و مناسک متفاوت، در یک جهانبینی مشترک زیست میکنند و بخش قابل توجهی از مفاهیم و باورها و مناسک آنها مشترک است.(۲) در همین راستا، منجی باوری در هندوئیسم نیز تغییرات و تطوراتی یافته است و نمیتوان از آن به عنوان امر مشترک در تمامی جریانهای فکری هندوئیسم در طول زمان یاد کرد. از اینرو، در ادامه با تأکید بر فرقه ویشنویی که به صورت برجستهتر به مبحث منجی پرداخته است، منجی باوری در هندوئیسم را توضیح میدهیم.
نکته دوم:
در هندوئیسم خدایان متعدد وجود دارند و هر یک از آنها تجلیات و تجسدات مختلفی در طول زمان دارند و از جمله وظایف آنها، نجاتبخشی است. بر همین اساس، منجی در آئین هندو، دارای جنبه الوهی است که گاهی به شکل انسان تجلی مییابد و گاهی به شکلهای دیگر.
برای نمونه، در فرقه «ویشنویی»، تجسدهای مختلفی برای «کریشنا» که همان ویشنو یا تجلی ویشنو است، ذکر شده است. همچنین «شیوا»، خدای فرقه «شیوایی» نیز دارای تجسدات و تجلیات مختلف است. این تجسدها و تجلیهای مختلف را «اوتاره» یا منجی مینامند؛ یعنی خدای مورد نظر تجسد و تجلی مییابد تا نجات بخش باشد.
از این منظر، خدایان که برای حفظ ناموس خلقت و حفظ خوبیها، هر جا که زمین در معرض نابودی و فساد قرار میگیرد، به شکل انسان یا حیوان یا موجودی خاصی، تجلی مییابند و جهان را از هلاکت نجات میدهند.(۳)
در کتاب «گیتا» از زبان «کریشنا» آمده است که «آنجا که نیکوکاری از رونق بر افتد و تبهکاری بالا بگیرد، من در قالب تن مجسم شوم و در میان مردم آیم تا [از] اساس خیر نگهبانی کنم و بنیاد شر براندازم. من در هر دوره پیدا آیم تا آیین راستی برقرار سازم».(۴) کریشنا با این تجلی و اوتاره، هم از قوانین الهی پاسداری میکند و هم مایه هدایت مردمان شده و آنها را از چرخه تناسخ رهایی میبخشد.(۵)
اگرچه همه موجودات تجلی ویشنو هستند، اما تجلیات نجاتبخش ویشنو به تعداد معینی است که البته محققان درباره تعدادش اختلاف کردهاند. طبق نظر مشهور ده اوتاره و منجی در آئین ویشنو وجود دارد: ماهی «ماتسیا»، لاکپشت «کورما»، انسان شیر «نارسیما»، کوتوله «وامن»، رامای تبر به دست «پاراشوم»، راما، کریشنا، بودا و کالکی. آخرین اوتاره (تجلی نجاتبخشِ) ویشنو که در آخرالزمان خواهد آمد (منجی آخرالزمان)، کالکی است. او در پایان عصر حاضر که عصر تباهی و گناه است ظهور میکند؛ زمانی که دیگر اخلاق نیک وجود ندارد و همه چیز در ظلمت فرو میرود، کالکی سوار بر اسب همچون ستاره دنبالهدار برای نجاب بشر خواهد آمد و روش نیکوکاری را دوباره برپا خواهد کرد و عصر تازهای رقم میزند.(۶)
در کتابها و منابع آئین هندو، درباره سیمای کالکی نظرات مختلفی بیان شده است. در برخی از کتب قدیمی، کالکی سوار بر اسب سفید و حامل شمشیر شعلهور توصیف شده است. در کتب دیگر با داشتن چهار دست حامل شمشیر، صدف شیپوری، چرخ مدوّر و تبر نشان داده شده است و در برخی منابع به صورت انسانی با سر اسب و حامل گرز به جای تبر نشان داده شده است. در نقاشیها، اغلب کالکی سوار بر اسب است و گاهی تیر و کمان نیز حمل میکند.(۷)
با این توضیحات مشخص میشود که در آئین هندو، اولاً منجی جنبه الوهی دارد و تجسد خدا است و ثانیاً این تجسد و تجلی گاهی به شکل انسانی است و گاهی به شکلهای حیوانی و غیره و ثالثاً متعدد و متنوع است و سابقاً نیز در قالب انسانی یا حیوانی تجلی و ظهور یافته است و در آینده نیز به شکل دیگری ظهور خواهد یافت و رابعاً بنا بر برخی از متون، تجسد خدا در قالب منجی آخرالزمان، هنوز رقم نخورده و در آخرالزمان وقوع مییابد و خامساً بنا بر متون هندویی، تجلی او نیز شبه انسانی است و انسانی همچون سایر انسانها نیست!
نکته سوم:
بعد از شناخت تلقی هندویی از منجی آخرالزمان، تفاوتها و شباهتهایش با تصویر شیعیان از منجی آخرالزمان مشخص میشود.(۸)
مهمترین شباهتها میان آئین هندو و اسلام و شیعه امامیه، در زمینه منجی باوری از این قرار است:
•اعتقاد به اصل منجی و اینکه روزی منجی خواهد آمد.
•اعتقاد به اینکه دوره حاضر آخرالزمان است و منجی در همین دوره ظهور خواهد کرد.
•رسالت منجی، نجات انسانها از ظلم و بدی و حاکم کردن عدل و خوبی است.
•منجی در این راستا ناچار به جنگیدن و غلبه یافتن بر بدان و ظالمان است.
•منجی سوار بر اسب و شمشیر به دست ظهور خواهد کرد.
مهمترین تفاوتها میان آئین هندو و اسلام و شیعه امامیه، درزمینه منجی باوری از این قرار است:
•از منظر اسلامی و شیعی، منجی انسان است و جنبه الوهی ندارد و محال است خدای بیکران، کرانمند شود و در قالب انسان یا شبه انسان تجسد یابد؛ در حالی که از منظر هندویی، منجی تجلی و تجسد خدا است حتی اگر به ظاهر، انسان یا شبه انسان باشد.
•از منظر اسلامی و شیعی، خداوند واحد است؛ اما از منظر هندویی، خدایان متعددند و هر یک نیز تجسدها و تجلیهای مختلف دارند.
•از منظر اسلامی و شیعی، منجی انسان متعارف است؛ اما از منظر هندویی با موجودی عجیبالخلقه روبرو هستیم.
•از منظر شیعه امامیه، منجی امام دوازدهم از خاندان پیامبر اسلام (صلیالله علیه و آله) است و شخصیت مشخصی دارد؛ در حالی که از منظر هندوها، منجی تجلی خدا است و معلوم نیست چه کسی است و دارای چه شخصیت و خاندانی است.
•از منظر شیعه امامیه، منجی به دنیا آمده و دارای جسم و بدن و حاضر است، اما همچون خورشید پشت ابر، از دیدگان پنهان شده است؛ اما از منظر هندوها، منجی در آینده تجلی خواهد یافت و با این که وجود دارد، اما در این دوره هنوز تجلی نیافته و نهایتاً در آخرالزمان ظهور و تجلی مییابد.
•در متون اسلامی، به علائم و شرایط و زمانه و زمینه ظهور (مثلاً خروج سفیانی و قیام سید حسنی، شنیده شدن فریاد آسمانی و غیره) به شکل قابل توجهی اشاره شده است اما در آئین هندو، مطالب زیادی در این زمینه بیان نشده است.
نتیجه:
کوتاه سخن این که در دو دین اسلام و هندوئیسم، منجی باوری از مشترکات به حساب میآید، اما در توضیح و تفسیرش، افزون بر شباهتها، تفاوتهایی نیز وجود دارد. هندوها منجی را دارای جنبه الوهی دانسته و آن را تجسد و تجلی خدایان در دورههای مختلف، از جمله آخرالزمان میدانند که این تجسد گاهی در قالب موجودی انسانی است و گاهی در قالب موجودی شبه انسانی؛ اما شیعیان امامیه، منجی را انسان برگزیده از نسل پیامبر اسلام (صلیالله علیه و آله) دانسته که به دنیا آمده و از دیدگان غایب شده است و در زمان مناسب و تحت شرایط خاص، ظهور مییابد و عدالت را برجهان حاکم میکند.
پینوشتها:
۱. Stutley, Margaret and James, A Dictionary of Hinduism, London, Melbourne and Henley, Routledge and Kegan Paul, ۱۹۸۵, p.۱۳۵.
۲. شاتوک، سی بل، دین هندو، ترجمه حسن افشار، تهران، نشر مرکز، ۱۳۸۸ ش، ص۲۰.
۳. هاشمی، سید علی، بررسی تطبیقی آموزه منجی موعود در اسلام و آیین هندو، مجله، طلوع، سال نهم، تابستان ۱۳۸۹ ش، شماره ۳۲، ص۱۲۶-۱۲۷.
۴. گیتا (بهگود گیتا)، ترجمه محمدعلی موحد، تهران، خوارزمی، چاپ سوم، ۱۳۸۵ ش، ص۶-۹.
۵. هاشمی، سید علی، بررسی تطبیقی آموزه منجی موعود در اسلام و آیین هندو، مجله، طلوع، سال نهم، تابستان ۱۳۸۹ ش، شماره ۳۲، ص۱۲۷.
۶. هاشمی، سید علی، بررسی تطبیقی آموزه منجی موعود در اسلام و آیین هندو، مجله، طلوع، سال نهم، تابستان ۱۳۸۹ ش، شماره ۳۲، ص۱۲۸-۱۲۹.
۷. سینگ، دارام ویز، آشنایی با هندوییزم، ترجمه سید مرتضی موسوی ملایری، تهران، نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۸۱ ش، ص۵۵.
۸. برای مطالعه بیشتر، به این مقاله ارزشمند مراجعه شود: هاشمی، سید علی، بررسی تطبیقی آموزه منجی موعود در اسلام و آیین هندو، مجله، طلوع، سال نهم، تابستان ۱۳۸۹ ش، شماره ۳۲.
