پرسش:
آیا در دوران اقامت امام رضا علیهالسلام درمرو، امام جواد علیه السلام به دیدار ایشان آمد؟
پاسخ:
به دستور مأمون، امام رضا علیهالسلام در آخر سال ۲۰۰ ھ.ق. از مدینه به خراسان آمدند و در رمضان سال ۲۰۱ ھ.ق. مراسم ولایتعهدی امام علیهالسلام برگزار شد و مردم و کارگزاران حکومت با امام علیهالسلام بیعت کردند. سرانجام ایشان در سال ۲۰۳ ھ.ق. به شهادت رسیدند و دو سال و چند ماه منصب ولایتعهدی را بر عهده داشتند. زمانی که امام رضا علیهالسلام به خراسان سفر کردند، هیچیک از اعضای خانواده خود را به همراه نبردند و از طرفی بازگشتی هم به مدینه نداشتند. با این حال در این مدت، چندین گروه از یاران و خویشان ایشان از مدینه برای دیدار با حضرت عازم طوس شدند.
در اینکه آیا در این چند سال، امام جواد علیهالسلام بهمنظور دیدار پدر به طوس رفته یا نه، تنها ابن فُندُق (متوفای ۵۶۵ ھ.ق) در تاریخ بیهق نقل کرده است که آن حضرت در سال ۲۰۲ ھ.ق. به خراسان آمد و با پدر بزرگوارش دیدار کرد. متن گزارش ابن فندق دراینباره چنین است:
«و محمد بن على بن موسیالرضا علیهالسلام که لقب او تقى بود، از راه طبس مسینا، دریا عبرت کرد که آنوقت راه قومس (راه سمنان به دامغان و سبزوار) مسلوک (جاده محل عبور و مرور مسافران) نبود و آن راه را در عهدى نزدیک، مسلوک گردانید به ناحیت بیهق آمد و در دیه شش مد نزول کرد و از آنجا به زیارت پدر خویش على بن موسیالرضا علیهالسلام رفت در سنه ۲۰۲».(۱)
این گزارش در مصادر دیگر نیامده؛ اما با دقت در خبر مذکور، چنین به نظر مىرسد که ابن فندق، بهاحتمال، گزارش خود را از تاریخ نیشابور حاکم نیشابورى گرفته است.(۲)
تنها شاهدی که میتواند مؤید و قرینه بر نقل ابن فندق باشد، ازدواج امام جواد علیهالسلام با ام فضل است. طبق برخى از روایات تاریخى، مأمون از آن هنگام که ولایتعهدى خود را به امام رضا علیهالسلام واگذاشت، یعنی در سال ۲۰۲ ھ.ق. دختر خود امّ حبیب را به عقد امام رضا علیهالسلام و دختر دیگرش ام فضل را نیز به عقد امام جواد علیهالسلام در آورد.(۳) بعید نیست که این عقد ازدواج، در حضور امام جواد رخداده باشد و بنابراین، احتمال دارد در همان سفری که امام جواد علیهالسلام به طوس آمدند، این ازدواج نیز رخداده باشد.(۴) با این حال در مورد تاریخ و مکان ازدواج امام جواد با ام فضل، اقوال دیگری هم نقلشده است.(۵) دراینباره ابنکثیر آورده که خطبه عقد امام علیهالسلام با دختر مأمون، در زمان حیات امام رضا علیهالسلام خوانده شد؛ اما مراسم ازدواج آنها در سال ۲۱۵ق در شهر تکریت عراق انجام شد.(۶) پس با در نظر گرفتن همه شواهد در کنار یکدیگر، میتوان سفر امام جواد علیهالسلام در سال ۲۰۲ ق، به طوس را قابلقبول دانست.
علاوه بر این دیدار که مطرح شد؛ محتمل است از طرق غیرعادی نیز ملاقات و دیدارهایی صورت گرفته باشد. مثلاً در کتاب «تاریخ قم» در بیان تشییع حضرت معصومه سلامالله علیها آمده که هنگام دفن ایشان، دو سوار ناشناس نزد جنازهی حضرت آمده، بر آن نماز خواندند و سپس دفنش کردند. هرچند از هویت این دو سوار مطلبی گزارش نشده است، اما اگر احتمال دهیم که این دو نفر حضرت امام رضا علیهالسلام و امام جواد علیهالسلام باشند، زمان این واقعه به همان دوران حضور امام رضا علیهالسلام در طوس برمیگردد و این میتواند نشان از ارتباط میان آنان از طرق غیرطبیعی و طی الارض داشته باشد.(۷)
همچنین در گزارشی، اباصلت هروی پس از بیان مسمومیت و چگونگی شهادت امام رضا علیهالسلام میگوید:
در این حال (هنگامیکه حضرت در بستر شهادت بودند) جوانى نیکوروی، مجعد موى که شباهت بسیاری به حضرت رضا علیهالسلام داشت، داخل خانه شد؛ بهسوی او شتافتم و عرض کردم: «چگونه داخل شدی درحالیکه درها بسته بود»؟ فرمود: «کسى که در این وقت مرا از مدینه تا اینجا آورد، از دربسته نیز مرا داخل خانه کرد». عرض کردم: «تو کیستى؟». فرمود: «اى اباصلت! من حجت خدا بر تو، محمد بن على هستم». بعد از آن بهجانب پدر بزرگوارش رفت و مرا امر کرد با او داخل شوم. چون نظر حضرت رضا علیهالسلام به او افتاد، به یکمرتبه از جاى خود بلند شد، دست در گردن او انداخت، او را به سینهاش چسبانید و میان دو چشمش را بوسید».(۸)
نتیجه:
در مورد سفر امام جواد علیهالسلام به طوس در دوران ولیعهدی امام رضا علیهالسلام و ملاقات با ایشان، تنها ابن فُندُق (متوفای ۵۶۵ ھ.ق) در تاریخ بیهق نقل کرده که امام جواد در سال ۲۰۲ به دیدار امام رضا در خراسان آمد؛ اما چنین گزارشی در مصادر دیگر نیامده است. تنها شاهدی که میتواند مؤید و قرینه بر نقل ابن فندق باشد، گزارشهایی است که میگوید ازدواج امام جواد علیهالسلام با ام فضل در سال ۲۰۲ و در زمان حیات امام رضا علیهالسلام صورت گرفته است؛ بنابراین، احتمال دارد در همان سفری که ایشان به دیدار امام رضا علیهالسلام آمدند، این ازدواج نیز رخداده باشد. همچنین ممکن است در آن دوران دیدارهایی از طرق غیرعادی صورت گرفته باشد؛ چنانکه در هنگام شهادت امام رضا علیهالسلام بهیکباره امام جواد علیهالسلام در کنار بالین ایشان حضور یافتند.
پانویس:
۱. بیهقی، علی بن زید، تاریخ بیهق، ص۴۶.
۲. جعفریان، رسول، حیات فکرى و سیاسى ائمه علیهمالسلام، ص۴۷۷.
۳. طبری، محمد بن جریر، تاریخ الأمم و الملوک، ج۸، ص۵۶۶.
۴. جعفریان، رسول، حیات فکرى و سیاسى ائمه علیهمالسلام، ص۴۷۸.
۵. مسعودی، على بن حسین، إثباتالوصیه للإمام على بن أبى طالب علیهالسلام، ص۲۲۳.
۶. ابنکثیر، اسماعیل بن کثیر، البدایه والنهایه، ج۱۰، ص۲۶۹.
۷. قمی، حسن بن محمد بن حسن، تاریخ قم، ص۵۶۱ – ۵۶۹.
۸. شیخ صدوق، محمد بن علی بن بابویه قمی، عیون أخبار الرضا علیهالسلام، ج۲، ص۲۴۲.