پرسش:
قرآن میگوید همۀ موجودات بهصورت جفت مؤنث و مذکر آفریده شدهاند؛ درحالیکه بر اساس علم جدید، موارد نقض فراوانی مانند میکروبها برای این موضوع وجود دارد. آیا زوجیت در غیر جانداران هم عمومیت دارد؟
پاسخ:
«زوجیت» در قرآن مفهومی فراتر از نر و مادگی دارد. هر دو پدیدهای که نوعی ارتباط تشابه، تقارن، تضاد یا تکمیل با یکدیگر دارند، «زوج» محسوب میشوند. حتی در پدیدههایی مانند بکرزایی، ویروسها، باکتریها و قارچها، این قانون در قالب «جفتشدگی درونی» یا وابستگی به «میزبان» دیده میشود. مشاهده این قانون فراگیر در سراسر هستی، از کوچکترین ذرات تا بزرگترین کهکشانها، انسان را به درک یگانگی، بینیازی و عظمت خالق رهنمون میسازد.
برخی در تلاش برای نشاندادن ناسازگاری قرآن با علم گفتهاند: «قرآن بیان میکند که همۀ موجودات به شکل جفت مؤنث و مذکر آفریده شدهاند، درحالیکه علم مدرن این مسئله را رد میکند. برای نمونه، مارمولک دمشلاقی گونهای کاملاً ماده است که از طریق پارتنوژنز تولیدمثل میکند، ویروسها با استفاده از DNA میزبان تکثیر میشوند و نه مادهاند و نه نر. همچنین باکتریها از راه تقسیم سلولی تکثیر میشوند و قارچها نیز میتوانند به شکل غیرجنسی تولیدمثل کنند. بسیاری از گونههای گیاهی نیز بهصورت غیرجنسی یا از طریق گردهافشانی تکثیر میشوند و نَرمادهها نیز در این تقسیمبندی نمیگنجند. این برداشت نادرست از انسانی معمولی در زمان پیامبر پذیرفتنی است؛ زیرا موجودات زندۀ بزرگ را که میدید، معمولاً زوج بودند و از موجودات ریزتر اطلاعی نداشت؛ ازاینرو پیامبر این درک اشتباه را وارد قرآن کرده است؛ اما او اشتباه بزرگتری مرتکب شد، زیرا زوجیت را به همۀ موجودات، حتی بیجانها، نسبت داد». در این نوشتار به نقد و بررسی این دیدگاه پرداخته میشود.
زوجیت در قرآن
بر اساس آیات قرآن، خداوند از هر چیزی «زوج» آفریده است: ﴿وَ مِنْ کُلِّ شَیْءٍ خَلَقْنٰا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ﴾: و از هر چیزی جفت آفریدیم، باشد که متذکّر شوید(۱). این تعبیر همهچیز را شامل میشود؛ از انسانها(۲)، حیوانات(۳)، گیاهان(۴) و میوهها(۵) گرفته تا سایر موجودات.
نکتۀ قابلتوجه آن است که خداوند در زمان نزول قرآن به مخاطبان خود یادآور میشود که «قانون زوجیت» بسیار گستردهتر از آن چیزی است که آنان میپندارند و موجوداتی را نیز دربرمیگیرد که هنوز شناختی از آنها ندارند: ﴿سُبْحٰانَ اَلَّذِی خَلَقَ اَلْأَزْوٰاجَ کُلَّهٰا مِمّٰا تُنْبِتُ اَلْأَرْضُ وَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَ مِمّٰا لاٰ یَعْلَمُونَ﴾(۶): منزّه است آنکه همۀ جفتها را آفرید؛ از آنچه زمین میرویاند، از خودشان و از آنچه نمیدانند(۷).
معنای «زوج» در قرآن
«زوج» بهمعنای چیزی است که در وجود و بقای خود دارای همتایی در کنار خویش باشد. این واژه در قرآن معانی گستردهای دارد و به نر و ماده محدود نمی شود: از نوع یا گروه ﴿کنتُمْ أَزْوَاجًا ثَلَاثَهً﴾(۸)، جنس مشابه ﴿الَّذِینَ ظَلَمُوا وَ أَزْوَاجَهُمْ﴾(۹)، جنس متقارن ﴿إِذَا النُّفُوسُ زُوِّجَتْ﴾(۱۰) تا حتی رنگ ﴿مِنْ کلِّ زَوْجٍ بَهِیجٍ﴾(۱۱). بنابراین، معنای زوجیت فقط به نر و ماده ﴿الزَّوْجَینِ الذَّکرَ وَالْأُنثَی﴾(۱۲) محدود نمیشود. از دیدگاه قرآن، هیچ موجودی در هستی از قانون زوجیت بیرون نیست، زیرا هر پدیدهای دارای همتا، ضد، قرین یا مشابهی است؛ از دوگانگیهای فیزیکی مانند جاذبه و دافعه، مثبت و منفی، ماده و پادماده گرفته تا پدیدههای طبیعی مانند شب و روز، نور و تاریکی و حتی مفاهیم انتزاعی چون عقل و جهل. همه اینها مصادیق زوجیتاند(۱۳). بهعبارت دیگر، هر دو چیز مشابه، همقرینه، همزمان یا متضاد که با یکدیگر رابطه تأثیر و تأثر یا فاعلیت و قابلیت داشته باشند، «زوج» نامیده میشوند. ازاینرو مفهوم «زوجیت» در زبان عربی و قرآن بسیار فراتر از تقابل ساده نر و ماده یا رابطۀ جنسی است(۱۴).
گسترۀ زوجیت در جهان
زوجیت نشاندهندۀ نوعی همبستگی نظاممند است که نظم شگفتانگیزی را در سراسر هستی برقرار کرده است. اگر انسانها در گذشته زوجیت را تنها در انسان و حیوان میدیدند و بعدها آن را در گیاهان نیز شناختند، امروزه فیزیک مدرن وجود ذره و پادذره را بهروشنی اثبات کرده است. از کوچکترین اجزای اتم مانند الکترون و پوزیترون تا نیروهای متضاد جاذبه و دافعه که موجب پایداری اجرام آسمانی میشوند، و حتی در بزرگترین ساختارهای کیهانی چون ستارگان و کهکشانها که در تعادلی دوسویه با یکدیگرند، همگی از این قانون عام پیروی میکنند(۱۵).
بررسی مثالهای نقض قانون زوجیت
پدیده «بِکرزایی» نوعی تولیدمثل است که در آن سلول تخمک بدون لقاح با اسپرم، به جنین تبدیل میشود. اما این پدیده نقض قانون زوجیت نیست، زیرا در هر تولد، حتی در بکرزایی، تخمک برای ایجاد موجود جدید نیازمند «تکمیل» است. این فرایند یا از طریق اسپرم خارجی انجام میشود یا از طریق اجزای داخلی سلول. این فرایند را میتوان «جفتشدگی درونی» نامید؛ یعنی بهجای پیوند تخمک با اسپرم بیرونی، خود تخمک با بخشی از اجزای همراهش جفت میشود و از جفت خارجی بینیاز میگردد.
به همین ترتیب، ویروسها برای تکثیر به «میزبان» نیاز دارند و باید مواد ژنتیکی خود را با مادۀ ژنتیکی میزبان «جفت» کنند. باکتریها با تقسیم سلولی از یک واحد زوج به دو واحد تبدیل میشوند و هر سلول تازه نیز شامل اجزا و فرایندهایی است که با یکدیگر مکمل و جفتاند. قارچها نیز حتی در تکثیر غیرجنسی، بر پایۀ نوعی دوگانگی درونی عمل میکنند. در گیاهان نیز گرده نر و تخمک ماده با هم جفت میشوند. حتی نَرمَادهها، با وجود داشتن هر دو جنس، در درون خود «دوگانگی نر و ماده» را دارا هستند.
نسبت زوجیت با عبرتگرفتن
تأمل در قانون فراگیر زوجیت در سراسر آفرینش، ذهن را بهسوی موجودی هدایت میکند که خود «زوج» ندارد و «احد» و «صمد» است. تضاد میان «زوجیت» در مخلوقات و «یگانگی» در خالق، یادآور قدرت و عظمت بیپایان اوست. وجود قانون زوجیت در هر پدیدهای، نشانهای از نظم، هماهنگی و هدفمندی در نظام آفرینش است. این نظم نمیتواند حاصل تصادف باشد، بلکه نشانهای از وجود خالقی آگاه و تواناست. افزون بر این، وابستگی متقابل اجزای عالم در قالب زوجیت، نشاندهندۀ نقص و نیاز ذاتی مخلوقات است و انسان را به درک کمال مطلق و بینیازی خداوند رهنمون میسازد. همچنین تنوع بینهایت جلوههای زوجیت در جهان، نشانهای از قدرت و خلاقیت بیپایان پروردگار است.
نتیجه:
«زوجیت» در قرآن مفهومی فراتر از نر و مادگی دارد. هر دو پدیدهای که نوعی ارتباط تشابه، تقارن، تضاد یا تکمیل با یکدیگر دارند، «زوج» محسوب میشوند. حتی در پدیدههایی مانند بکرزایی، ویروسها، باکتریها و قارچها، این قانون در قالب «جفتشدگی درونی» یا وابستگی به «میزبان» دیده میشود. مشاهده این قانون فراگیر در سراسر هستی، از کوچکترین ذرات تا بزرگترین کهکشانها، انسان را به درک یگانگی، بینیازی و عظمت خالق رهنمون میسازد.
پینوشتها:
۱. ذاریات: ۴۹. برخی معتقدند واژۀ «کل» در این آیه برای استغراق عرفی و ناظر به شمول گسترده است نه استغراق عقلی تا تمام مصادیق ممکن را بدون استثنا دربرگیرد (جواد ایروانی، درسنامۀ نقد شبهات قرآنی، مشهد، حوزه علمیه خراسان، ۱۴۰۱ش، ص ۲۲۵ـ۲۲۶).
۲. روم: ۲۱.
۳. شوری: ۱۱.
۴. حج: ۵.
۵. رعد: ۳. دربارۀ زوجیت میوهها: جواد ایروانی، درسنامۀ نقد شبهات قرآنی، ص ۲۲۳ـ۲۲۴.
۶. یس: ۳۶.
۷. سودابه ترکاشوند و همکاران، «بررسی علمی آیات زوجیت در قرآن کریم»، دومین کنفرانس علمی مدیریت، اقتصاد و علوم انسانی، تهران، ۱۴۰۰ش، ص ۲ـ۸.
۸. واقعه: ۷.
۹. صافات: ۲۲.
۱۰. تکویر: ۷.
۱۱. ق: ۷.
۱۲. نجم: ۴۵.
۱۳. حسین رضایی، عرصۀ سیمرغ (پاسخی قاطع به شبهات کتاب «نقد قرآن سُها»)، قم: پژوهشگاه فرهنگ و معارف قرآن، ۱۳۹۸ش، ص ۲۴۲ـ۲۴۴.
۱۴. سودابه ترکاشوند و همکاران، همان، ص ۱۲.
۱۵. محمد میر و ساناز نجاتی، «زوجیت عام در قرآن و نمونههایی از آن در فیزیک هستهای»، قرآن و علم، ۱۳۹۷ش، ش ۲۳، ص ۷۴.
۱۶. انیس کاظمی، «اعجاز قرآن در قانون عام زوجیت موجودات»، تحقیقات قرآنی و حدیثی، ۱۴۰۰ش، ش ۶، ص ۴۵ـ۴۶.