پرسش:
گفته میشود قرآن در دورههای مختلف برخوردهای متفاوتی با یهودیان داشته است؛ از همزیستی و مدارای اولیه گرفته تا عتابهای خیرخواهانه و در نهایت رویارویی و جنگ آشکار. آیا این تغییر رویکرد با وحیانی و الهی بودن قرآن ناسازگار نیست؟ آیا این مسئله نشان نمیدهد که قرآن ساخته خود پیامبر است؛ به این معنا که ابتدا تصور میکرد میتوان با یهود سازش کرد، اما هنگامی که مخالفت آنان را دید، روش خود را تغییر داد؟
پاسخ:
پیامبر خدا صلیاللهعلیهوآله پس از هجرت به مدینه، به درخواست مردم آن شهر حکومت را پذیرفت. ایشان در نخستین اقدامات حکومتی خود، برای ایجاد صلح و همزیستی میان گروههای مختلف مدینه، از جمله مهاجران، انصار و قبایل یهودی، «پیماننامه مدینه» را منعقد کردند. این پیمان بر دفاع مشترک از مدینه در برابر تهدیدات خارجی، آزادی دینی پیروان ادیان و حل اختلافات تحت داوری پیامبر تأکید داشت و موجب همزیستی مسالمتآمیز مسلمانان و یهودیان شد. حقوق سیاسی و اجتماعی یهودیان محترم شمرده شد و پیامبر آنان را به پذیرش اسلام مجبور نکرد. یهودیان اجازه داشتند فعالیتهای دینی، مذهبی و اجتماعی خود را آزادانه ادامه دهند.(۱)
نحوه تعامل مسلمانان و یهودیان مدینه
با وجود این پیمان، یهودیان بهتدریج به کارشکنی و نقض تعهدات پرداختند. مهمترین موارد عبارتاند از:
قبیلۀ بَنیقَیْنُقاع نخستین گروه از یهودیان بود که آشکارا پیمان را نقض کرد. پس از پیروزی مسلمانان در جنگ بدر، شایعه کردند که پیامبر کشته شده است و سپس دشمنی خود را شدت بخشیدند و حتی پیامبر را تهدید کردند. حادثهای در بازار که به قتل یک مسلمان انجامید، درگیری را جدیتر کرد. پیامبر دستور محاصره آنان را صادر کرد و پس از تسلیم شدنشان، با وجود حق مجازات شدید، آنان را بخشید و تنها حکم به اخراجشان از مدینه داد.
قبیلۀ بنینَضیر پیش از غزوه اُحُد با شایعهپراکنی در تضعیف روحیه مسلمانان نقش داشتند و پس از جنگ، با حمایت و خبررسانی به ابوسفیان پیمان را علناً نقض کردند. پیامبر بارها از این پیمانشکنی چشم پوشید تا آنکه اقدام به ترور رسول خدا کردند. پس از محاصره این قبیله، پیامبر بار دیگر از مجازات شدید صرفنظر کرد و تنها حکم به اخراج آنان داد.
قبیلۀ بَنیقُرَیظِه خطرناکترین کارشکنی را در جریان جنگ اَحزاب (خندق) در سال پنجم هجری انجام دادند. یهودیان اخراجشده به سراغ مشرکان مکه رفته و آنان را با وعدههای مالی و نظامی به جنگ با مسلمانان تشویق کردند و سرانجام هم موفق شدند. سپاه مشرکان به مدینه لشکر کشید و این شهر را محاصره کرد. درحالیکه مسلمانان در شرایط بسیار دشواری قرار داشتند، بنیقریظه با مشرکان مکه تبانی کردند و قصد داشتند از پشت به مسلمانان حمله کنند. ترس مسلمانان از خیانت یهودیان بیشتر از ترسشان نسبت به مشرکان قریش بود. پس از پایان جنگ، آیات ۵۶ و ۵۷ سوره انفال درباره پیمانشکنی یهودیان نازل شد و پیامبر مأمور برخورد با آنان شد. بنیقریظه حاضر به تسلیم نشدند و سَعدبنمَعاذ را بهعنوان داور پذیرفتند. سعد بر اساس کتاب مقدس یهود (تَنَخ)(۲) حکمی صادر کرد که مطابق آن مردانی که در خیانت دست داشتند، اعدام(۳) و زنان و کودکان آنان اسیر شدند. قرآن به این واقعه اشاره کرده است: ﴿وَ أَنْزَلَ اَلَّذِینَ ظٰاهَرُوهُمْ مِنْ أَهْلِ اَلْکِتٰابِ مِنْ صَیٰاصِیهِمْ وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ اَلرُّعْبَ فَرِیقاً تَقْتُلُونَ وَ تَأْسِرُونَ فَرِیقاً﴾(۴)
چرایی تغییر رویکرد قرآن
تغییر رویکرد قرآن در برابر یهودیان نشانه حکمت و عدالت الهی است. قرآن کتابی ایستا و بیتفاوت نسبت به شرایط تاریخی و اجتماعی نیست. بسیاری از آیات در پاسخ به رفتارهای واقعی افراد و گروهها نازل شدهاند. آغاز رویکرد قرآن نسبت به یهودیان، مبتنی بر همزیستی و انتظار ایمان یا حداقل وفاداری به پیمان بود؛ اما پس از نقض مکرر تعهدات، شایعهسازی، جاسوسی، تلاش برای ترور پیامبر و اتحاد با دشمنان اسلام، رویکرد قرآن متناسب با این تغییرات و برای حفظ امنیت جامعه اسلامی دگرگون شد. بنابراین این تغییر ناشی از دگرگونی رفتار یهودیان بود، نه ناشی از تصمیم شخصی پیامبر.
پینوشتها:
۱. علیبیگی، حسین، «یهودیان و برخورداری از آزادیهای مدنی در دولت پیامبر»، معرفت ادیان، ۱۳۹۹، شماره ۴۲، صص ۵۹ تا ۷۶.
۲. کتاب مقدس یهودیان و مسیحیان(ترجمه قدیم)، سفر تثنیه، فصل ۲۰، عبارات ۱ تا ۱۴.
۳. پژوهشگران معتقدند شمار افراد اعدامشده در این واقعه حداکثر بین چهل تا پنجاه نفر بوده است. ر.ک: محسنی، مصطفی، «تحلیل رفتار پیامبر اکرم با یهودیان بنیقریظه در مدینه»، مبلغان، ۱۴۰۱، شماره ۲۸۱، صص ۲۸ تا ۳۶، ص ۳۳ تا ۳۶.
۴. سوره احزاب، آیه ۲۶.
۵. محسنی، مصطفی، همان، صص ۲۹ تا ۳۲.