پرسش:
خانواده همسرم خیلی از ما قرض میگیرند. ما مدیریت میکنیم و سختی میکشیم و میتوانیم پسانداز کنیم، ولی آنها مراعات نمیکنند و ازنظر اقتصادی بلد نیستند پول جمع کنند. اهل ریختوپاش هم هستند. چندین بار هم پول قرض گرفتند و پس ندادند! مدام میگویند وام بگیریم پس میدهیم. گاهی برای احتیاجات ضروری است و گاهی هم برای تجارت و معامله و سرمایهگذاری. به نظرتان چه باید کرد؟ گاهی که همسرم بااینکه توان مالی دارد، ولی قرض نمیدهد چون میداند پس نمیدهند! من عذاب وجدان میگیرم که نکند ناراحت شوند یا نفرین کنند! ازنظر اخلاقی و دینی وظیفه چیست؟
پاسخ:
نگرانی برای خانواده و کمک و مواسات و قرض دادن، نشانه دلسوزی و مهربانی خانواده شماست. قرض دادن و قرض گرفتن یکی از موارد توصیهشده در اسلام است ولی چگونگی قرضالحسنه بودن آن، نیاز به توضیح مطالبی درخور تأمل دارد که در ادامه به این نکات میپردازیم.
۱. متأسفانه عدم مدیریت درست منابع در زندگی و عدم برنامهریزی در هر خانوادهای زمینه شکست و سقوط را فراهم میکند و مشکلات را زیاد میکند و بنا برنوشتههای شما، خانواده همسرتان اندازهگیری معیشت زندگی را انجام نمیدهند و مدیریت درستی ندارند در حالی اسلام دستور به این موضوع داده است، امام باقر(ع) میفرماید: «همه کمال در یادگرفتن و فهم دین و صبر بر سختیها و اندازهگیری امور اقتصادی زندگیاش است.»(۱) ازنظر شرعی همسرتان بر اموال خودش مسلط است و میتواند آن مقدار اضافه از نفقه و مخارج شمارا بدون بازگشت نیز به خانوادهاش یا هرکسی دیگر قرض بدهد یا اصلاً هدیه بدهد (هرچند ازنظر اخلاقی بهتر است با شما مشورت داشته باشد) و قرض دادن ثواب بسیاری هم دارد. پیامبر اسلام(ص) در ستایش کسانی که توان مالی دارند و قرض میدهند، فرمود: «کسی که به برادر مسلمانش قرض بدهد، بهاندازه هر درهمی که به او میدهد. به بزرگی کوه اُحد از کوههای رضوی و طور سینا، برای او پاداشهایی هست و اگر در مورد گرفتن طلب خود با آن مؤمن، مدارا و رفاقت کند، همانند برق خیرهکننده و درخشان، بدون حساب از روی پل صراط بگذرد.»(۲) و روایات متعدد دیگری در مورد ثواب قرض دادن وجود دارد ولی قرض بدون بازگشت یا گشادهدستی زیاد از حد مطلوب نیست و انسان باید امور زندگیاش را ازنظر اقتصادی مدیریت کند و طبق روایت بالا اگر در قرض زیادهروی بشود شاید زندگی خود شما نیز به مشکل بخورد چون مدیریت درستی بر منابع و معیشت زندگی نداشتهاید.
۲. از طرف دیگر قرض بدون بازگشت، ممکن است دیگران را کسل و تنبل بار بیاورد و باعث بشود از کار کردن خودداری کنند و به امید اینگونه قرضها از تلاش مناسب خودداری کنند و کمکم بهنوعی آویزان دیگران باشند و در دراز مدت این کار به صلاح آنها نیست و آنها را خوار و زبون میکند. اسلام توصیه به قرضالحسنه میکند، یعنی مشکل یک نفر را در حد توان حل کنید و آن فرد هم با پس دادن پول هم شخصیت خود را حفظ میکند و هم تلاش میکند و نان بازویش را میخورد و هم گره از کارش باز میشود و قرض بدون بازگشت، معلوم نیست قرضالحسنه باشد. پس در مورد قرض دادن رعایت اعتدال را بکنید و اگر میخواهید کمک کنید به صورتی کمک کنید که عادت به پول دیگران و عادت به تنبلی را در آنها رشد ندهید.
۳. گفتنی است از مجموع روایات مربوط به قرضالحسنه استفاده میشود که یکی از حکمتهای مهم تشریع این سنّت اسلامی رفع نیاز ضروری نیازمندان جامعه است، نه تولید و تجارت و تکاثر ثروت. انسان در شرایطی باید به قرض روی آورد که امور جاری روزمرهاش دچار اختلال شده باشد و با قرض بخواهد آن را سامان دهد. از امام کاظم(ع) نقلشده است: «کسی که برای کسب روزی از راه حلال تلاش کند، اما کمبود مالی بر او چیره گردد و راه بهجایی نبرد، پس بر عهده خداوند عزّوجلّ و رسولش قرض بگیرد.»(۳)
اما در مورد افرادی که گفته اید برای زیاد کردن اموال و سرمایهگذاری اقدام به استقراض میکنند معلوم نیست قرض دادن به این افراد روا باشد مخصوصاً اینکه خودتان نیز نیاز دارید و با قناعت و سختی پول جمع میکنید.
۴. در روایات از کسی که میتواند دین و بدهیاش را بدهد، ولی امروز و فردا میکند، شدیداً نکوهش شده است. از پیامبر(ص) نقلشده که فرمود: «کسی که در مورد ادای حقّ کسی امروز و فردا کند، بااین که توانایی دادن آن را دارد، هرروز گناه یکدهم بگیر (رباخوار)، برگردن او خواهد آمد.»(۴) وقتی به کسی قرض میدهید و او بااینکه توانایی دارد قرض را پس نمیدهد درواقع زمینه را برای معصیت و گناه او نیز فراهم میکنید؛ بنابراین به افرادی که خوشحساب نیستند یا قرض را پس نمیدهند یا امروز و فردا میکنند، اشکالی ندارد که قرض ندهید و حس گناه و عذاب وجدان هم نباید داشته باشید.
نتیجه:
قرض دادن دارای اجر و ثواب است ولی پس دادن قرض هم لازم و یکی از نشانههای قرضالحسنه بودن است. از سوی دیگر قرض برای رفع گرفتاری است نه برای سرمایهگذاری و تکاثر اموال، اگر بارها قرض دادهاید، ولی خوشحساب نبودهاند و به وقع پس نمیدهند یا برای سرمایهگذاری میخواهند قرض بگیرند و شما خودتان بهسختی این پولها را جمع میکنید، اشکالی ندارد که قرض ندهید و گناه و معصیتی نکردید و نفرین و آه نیز در این موارد اثری ندارد چون بهحق نیست.
منابع بیشتر برای مطالعه:
-پژوهشی در باب قرضالحسنه در اسلام، مرتضی پویان.
-قرض و قرضالحسنه: جایگاه آن در قرآن، حدیث و فرهنگ جاری جامعه، جواد بیک محمدی.
-آثار قرضالحسنه و ربا در اقتصاد مقاومتی، محمدحسین زاده.
پینوشتها:
۱. محمدباقر مجلسی، بحار الأنوار، مؤسسه الوفاء بیروت – لبنان، ۱۴۰۴ هجری قمری، ج۷۵، ص۱۷۲.
۲. حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، مؤسسه آل البیت، قم، ۱۴۰۹ ق، ج۱۸، ص۳۳۱.
۳. همان، ص۳۲۱.
۴. همان، ص۳۳۳.
