پرسش:
آیا نعمت و لذتی بالاتر از بهشت و عذابی بدتر از جهنم وجود دارد؟! آیا در آیات و احادیث، به آنها اشارهای شده است؟
پاسخ:
بهشت نعمت است، چرا که نعمات ابدی الهی، در بهشت اعطا میگردد؛ و جهنم عذاب است، چون تمامی عذابهای الهی، در جهنم واقع میشوند.
همانگونه که زمین، جایگاه زندگی و مرگ موجودات زنده میباشد، بهشت و جهنم نیز دو جایگاه زیستی میباشند؛ نعمات در بهشت اهدا میشوند و عذابها در جهنم تحمیل میگردند. مؤمنان با اعمال صالح، در بهشت قرار میگیرند و کفار، مشرکان، منافقان، فاسقان، ظالمان و مجرمان، به جهنم برده میشوند؛ چنان که دربارۀ اهل جهنم فرمود:
«وَسِيقَ الَّذِينَ كَفَرُوا إِلَى جَهَنَّمَ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا فُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا أَلَمْ يَأْتِكُمْ رُسُلٌ مِنْكُمْ يَتْلُونَ عَلَيْكُمْ آيَاتِ رَبِّكُمْ وَيُنْذِرُونَكُمْ لِقَاءَ يَوْمِكُمْ هَذَا قَالُوا بَلَى وَلَكِنْ حَقَّتْ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْكَافِرِينَ» (الزّمر، 71)
– و كسانی كه كافر شدند، گروه گروه به سوی جهنم رانده میشوند؛ وقتی به دوزخ میرسند، درهای آن گشوده میشود، و نگهبانان دوزخ به آنها میگويند: آيا رسولانی از ميان شما نيامدند كه آيات پروردگارتان را برای شما بخوانند، و از ملاقات اين روز شما را برحذر دارند؟! میگويند: آری (پيامبران آمدند و آيات الهی را بر ما خواندند) ولی فرمان عذاب الهی بر كافران مسلم شده است (چون توجه نکردند و به آنها پشت کردند!).
و دربارۀ اهل بهشت فرمود:
«وَسِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَرًا حَتَّى إِذَا جَاءُوهَا وَفُتِحَتْ أَبْوَابُهَا وَقَالَ لَهُمْ خَزَنَتُهَا سَلَامٌ عَلَيْكُمْ طِبْتُمْ فَادْخُلُوهَا خَالِدِينَ» (الزّمر، 73)
– و كسانی كه تقوای الهی پيشه كردند، گروه گروه به سوی بهشت برده میشوند، هنگامی كه به آن میرسند درهای بهشت گشوده میشود، و نگهبانان به آنها میگويند: سلام بر شما! گوارا باد اين نعمتها برايتان! داخل بهشت شويد و جاودانه بمانيد.
نعمات بهشت، اجر و مزدی است که خداوند منّان قرار داده و البته اضافه بر اجر، از روی فضلش، جوایز بیشماری هم میدهد؛ اما عذابهای جهنم، فقط و فقط حقیقت انحرافات و گناهان میباشد که اهل جهنم در قیامت با آن مواجه میشوند و به کسی ظلم نمیشود.
لذتهای روحانی
“لذتهای روح” در همین دنیا نیز به مراتب کیفیتر و برتر از لذتهای جسم میباشند؛ چنان که هرگز نمیتوان لذت و بهجت روح از دیدار محبوب را با لذت خوردن و آشامیدن مقایسه نمود. در بهشت نیز لذت و بهجت روح از “لقاء الله – همجواری با اولیای الهی و از جمله انبیا، امامان و شهداء – و قرار گرفتن در جایگاه اعلای صدق، هرگز با نعماتی چون قصر، حور، خوردنیها و آشامیدنیها و لباسهای فاخر و تکیه بر تختهای جواهر نشان سلطنت، قابل مقایسه نمیباشد؛ لذا این نعمات، برتر از سایر نعمات بهشت میباشند. در آیات زیر، ابتدا به جایگاه اهل بهشت تصریح نمود و سپس به مقامات اهل بهشت:
«إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ * فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ» (القمر، 54 و 55)
– پرهيزگاران در باغها و نهرهای بهشی جای دارند * در جايگاه صدق نزد خداوند مالك مقتدَر.
عذابهای روحانی
“دردها و عذابهای روح” در جهنم نیز به مراتب سختتر از عذاب آتش و حمیم برای بدن اخروی میباشد، چنان که در دنیا نیز عذاب دوری از محبوب، عذاب احساس ورشکستگی کامل، عذاب پیشیمانی و عذاب بیچارگی، به مراتب شدیدتر از سختی گرسنگی، تشنگی و خستگی یا بیماری میباشد.
آیات قرآن کریم
اگر بزرگی شما را به یک میهمانی پرشکوه دعوت کند، توجهات به آن بزرگ و کرامتش معطوف میگردد، نه به سفره و تنوع و آرایش خوراکیها. لذا فرمود:
«وَعَدَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِنَاتِ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ خَالِدِينَ فِيهَا وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ ذَلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ» (التوبة، 72)
– خداوند به مردان و زنان با ايمان باغهائی از بهشت وعده داده كه نهرها از زير (درختان) آنها جاری هستند، جاودانه در آن خواهند ماند و مسكنهای پاكيزهای در بهشتهای عدن (نصيب آنها ساخته) و رضا (و خشنودی) خدا (از همه اينها) برتر است!، و سعادت بزرگ همين است.
از اینرو، مؤمنان حقیقی، جلب رضایت معبودِ محبوب را هدف و اوج آمال خود قرار میدهند و البته میدانند که جایگاهش بهشت خداست.
«يُبَشِّرُهُمْ رَبُّهُمْ بِرَحْمَةٍ مِنْهُ وَرِضْوَانٍ وَجَنَّاتٍ لَهُمْ فِيهَا نَعِيمٌ مُقِيمٌ * خَالِدِينَ فِيهَا أَبَدًا إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ أَجْرٌ عَظِيمٌ» (التوبة، 21 و 22)
– پروردگارشان آنان را از جانب خود به رحمت و خشنودى و باغهايى [در بهشت] كه در آنها نعمتهايى پايدار دارند مژده مىدهد * جاودانه در آنها خواهند بود در حقيقت خداست كه نزد او پاداشى بزرگ است.
حجت الاسلام و المسلمین میرباقری:
«وقتی انسان از خدا راضی شد، مقام بعدی که از این بالاتر است این است که خدا از بنده راضی بشود. اینکه ما خدایی خدا را بپسندیم که کار مهمی نیست. پیداست که خدایی او زیباست، مگر اینکه آدم احول و کور باشد و دلش از غیر خدا پر شده باشد و آلوده به غیر خدا شده باشد و کار خدا را نپسندد! این که مهم نیست که بنده کار خدا را بپسندد. این برای ما مقام خوبی است ولی چیز مهمی نیست. اما اینکه خدا بنده را بپسندد خیلی مهم است. اگر عبد طوری در عالم راه برود که خدا از او راضی بشود این مقام رضوان است. مقام رضوان یعنی خدا از بنده راضی بشود و خدا بنده را میپسندد و بندگیاش را دوست میدارد.» (9 بهمن ماه سال 98)
*- همچنین، اگر بزرگ با کرامتی، آدمی را تحت سرپرستی بگیرد، به او رسیدگی نماید، از نعمات خود بهرهمندش گرداند، اما به خاطر رویگردانی و ناشکری آن فرد، نظر لطفش را از او برگرداند و با او قهر نماید، عذابش بیشتر از قطع نعمات و کمکهایی است که به او مینموده است.
در جهنم، خدا ابتدا به اهل جهنم نیز لطف و تفضل دارد، چرا که آنان را مخاطب قرار میدهد، با آنان سخن میگوید، از آنان میپرسد که چرا چنین کردی و چرا چنان نکردی، و اجازه سخن، دفاع و حتی توجیه میدهد؛ اما پس از آن که جهنمی بودن آنان قطعی شد، از آنان روی برمی گرداند، مستوجب قهر خود میگرداند و دیگر با آنان سخن نمیگوید و این عذابی الیم است که روح و دل و جان را میسوزاند:
«إِنَّ الَّذِينَ يَكْتُمُونَ مَا أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْكِتَابِ وَيَشْتَرُونَ بِهِ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ مَا يَأْكُلُونَ فِي بُطُونِهِمْ إِلَّا النَّارَ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ» (البقره، 174)
– قطعاً کسانی که آنچه را خدا از کتاب نازل کرده پنهان میکنند، و در برابر این پنهان کاری بهای اندکی به دست میآورند، جز آتش به شکمهای خود نمیریزند. و خدا روز قیامت با آنان سخن نمیگوید، و [از گناهان و زشتیها] پاکشان نمیکند، و برای آنان عذابی دردناک است.
«إِنَّ الَّذِينَ يَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَأَيْمَانِهِمْ ثَمَنًا قَلِيلًا أُولَئِكَ لَا خَلَاقَ لَهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَلَا يُكَلِّمُهُمُ اللَّهُ وَلَا يَنْظُرُ إِلَيْهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَا يُزَكِّيهِمْ وَلَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ» (آل عمران، 77)
– كسانى كه پيمان خدا و سوگندهاى خود را به بهاى ناچيزى مىفروشند، آنان را در آخرت بهرهاى نيست و خدا روز قيامت با آنان سخن نمىگويد و به ايشان نمىنگرد و پاكشان نمىگرداند و عذابى دردناك خواهند داشت.
از اینرو، امیرالمؤمنین، امام علی علیه السلام، با معبودِ محبوب چنین مناجات میکنند:
«فَهَبْنِى يَا إِلٰهِى وَسَيِّدِى وَمَوْلاىَ وَرَبِّى، صَبَرْتُ عَلَىٰ عَذابِكَ، فَكَيْفَ أَصْبِرُ عَلَىٰ فِراقِكَ، وَهَبْنِى صَبَرْتُ عَلىٰ حَرِّ نَارِكَ، فَكَيْفَ أَصْبِرُ عَنِ النَّظَرِ إِلَىٰ كَرامَتِكَ …؟!» (دعای کمیل)
– ای خدا و سرور و مولا و پروردگارم، بر فرض که بر عذابت شکیبایی ورزم، ولی بر فراقت چگونه صبر کنم؟! و گیرم ای خدای من بر سوزندگی آتشت شکیبایی کنم، اما چگونه چشم انداختن به بزرگمنشی و سخاوتت [که از آن محروم شدهام] را تاب آورم… .
بنابراین، نعمت برتر از تمامی نعمات بهشت، جلب رضایت معبود [وَرِضْوَانٌ مِنَ اللَّهِ] میباشد؛ و عذاب سختتر از تمامی عذابهای جهنم، قهر خدا و برگرداندن نظر لطف، رحمت و مغرفت او و سخن نگفتن او با این دسته از بندگانش میباشد.
