پرسش:
«امت واحده» چگونه و توسط چه کسی قابل تحقق است و نقش امام در این زمینه چیست؟
پاسخ:
«امت واحده» اصطلاحی قرآنی است که چندین بار در قرآن ذکرشده است و معانی متعددی از آن ارائه شده است:
۱. یکی از مهمترین آنها اشارهای است به آغاز کار انسانها که در قالب جامعه واحدی بودند و پس از آن دچار اختلاف شدند و خداوند متعال به منظور رفع اختلافات میان آنها پیامبرانی را برایشان فرستاد نظیر این آیه: «کانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیینَ مُبَشِّرینَ وَ مُنْذِرینَ وَ أَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتابَ بِالْحَقِّ لِیحْکُمَ بَینَ النَّاسِ فیمَا اخْتَلَفُوا فیه»(۱)
۲. معنای دیگری که در قالب امت واحده از آن یاد میشود عبارت است از اشاره به حقیقت واحدهای که گاه از آن به نام «اسلام» یاد میشود و مبتنی بر اعتقاد به خدای واحد است که همه انبیاء الهی در هر زمان و مقطعی به آن فرا میخواندند و درنتیجه همه کسانی که به این حقیقت گرویدند علیرغم اختلاف زمانی و مکانی جزء امت واحده به شمار میآیند و این ملتها هستند که این دین واحد را قطعه قطعه کرده و هر کدام خدا و اعتقادات دینی واحد را به شکلی مورد تفسیر قرار داده و در قالب دینی جدای از ادیان دیگر مطرح کردند کما اینکه این آیه به همین مفهوم اشاره میکند: إِنَّ هذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ أَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُون.(۲)(۳)
۳. اما آنچه امروزه با الگوبرداری و به تأسی از این آیات مبارک قرآن کریم از مفهوم «امت واحده» ارائه میشود عبارت است از یگانگی و اتحاد مسلمانان و عدم تأثیر مرزبندیهای سیاسی و جغرافیایی و مذهبی و… در تفکیک میان اینها به گونهای که هر مسلمانی که اعتقاد به وحدانیت خدا و رسالت نبی مکرم اسلام صلّی الله علیه و آله دارد جزء این امت بوده و همگان باید تلاش کنند تا امت واحده اسلامی بر مبنای اشتراکات میان فرق مختلف مسلمان ایجاد شود و این چیزی است که در چند بخش از قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (هم چون مقدمه و اصل ۱۱) نیز متجلی شده است؛ بنابراین امروزه منظور از اصطلاح امت واحده در ادبیات سیاسی رایج جهان اسلام یعنی مجموعهای متشکل از همه مسلمانان فارغ از اختلافات مذهبی که با یکدیگر دارند و به همین جهت به منظور بررسی تحقق این منظور لازم است راهکارهای وحدت جهان اسلام مورد ارزیابی قرار گیرد.
۴. ازآنجایی که هر عملی برآمده از اعتقادات آدمی است، در ادامه به اصول عقیدتی مهمی که میتواند جامعه را به سوی امت واحد سوق دهد، مورد توجه قرار میگیرند: اصل اول یکتاپرستی و یکتا گرایی «توحید» در جلوههای مختلف، رابطهای است که میتواند همه مسلمانان را در نقطه واحدی گردآورد. مسلمانان جهان به خدای یکتا، خالق و آفریدگار یکتا و مدبر و گرداننده یکتا باور دارند و آیات قرآن و همچنین دلایل عقلی، بر توحید در ذات و توحید در خالقیت و توحید در تدبیر گواهی میدهند.
۵. از توحید که بگذریم، نبوت عامه و نبوت خاتم رسولان، عنصر وحدت ساز است و همه مسلمانان در این اصل یک صدا هستند و یک نظر دارند. مسئله «خاتمیت» اصل مستحکمی است که همه مسلمانان در آن وحدت نظریه دارند و معتقدند که با آمدن پیامبر خاتم، باب نبوت بسته شد.
۶. همه مسلمانان باور به «معاد» دارند، روزی که خداوند بزرگ همه را زنده میکند و نیکوکاران را پاداش و بدکاران را کیفر میدهد. این اصول سه گانه عناصری هستند که یک میلیارد مسلمان در آن وحدت نظریه دارند و اختلاف در جزئیات، جزو مسائل کلامی است و نباید مایه اختلاف شود. اعتراف به این اصول سه گانه، مایه ایمان و انحراف از آن مایه کفر است، بنابراین نباید گروهی گروه دیگر را، که هر دو در این اصول وحدت نظر دارند تکفیر کنند.
۷. همین اصول سه گانه است که شریعت واحدی را برای امت اسلامی به ارمغان میآورد. سرچشمه شریعت، کتاب خدا و سنت پیامبر است و همه مسلمانان در حجیت این دو اصل اختلافی ندارند و اهتمام به شریعت واحد، از مؤلفههای مهم وحدت ساز است. البته اختلاف در فروعات فقهی یا با گفتگو کاهش مییابند و یا با عنایت به این که هر یک از فقیهان اجتهاد کردهاند و معذورند مشکل جدی در جامعه اسلامی ایجاد نمیکند و این اختلافات را نباید به معنای تفرقه تلقی کرد.
۸. اصل مهم دیگر برای وحدت، وحدت در هدف است. امت اسلامی معتقد است که باید جامعه را به سوی خوبیها و نیکیها و فضیلت سوق داد، چنان که میفرماید: «شما بهترین امتی هستید که برای مردم پدیدار شدید، به کار پسندیده فرمان میدهید و از کار ناپسند باز میدارید و به خدا ایمان دارید. اگر اهل کتاب ایمان آورده بودند، قطعاً برایشان بهتر بود، برخی از آنان مؤمناند ولی بیشترشان نافرماناند».(۴) بنابراین، امت اسلامی در عقیده و شریعت وحدت نظر دارند و باید در مجامع جهانی با هم همکاری کنند، نه این که به تکفیر و تفسیر یکدیگر بپردازند.
۹. یکی دیگر از عناصر مهم عقیدتی، وجود امام و رهبری است. از عناصر سازنده «تقریب»، اتفاق مسلمانان بر وحدت رهبری است و این که رهبری را از آن خدا و رسول وی و اولی الامر میدانند و همگان این اصل را از وحی الهی برگرفتهاند، آنجا که میفرماید: «…اَطیعوا اللهَ وَ اَطیعوا الرَّسولَ وَ اولِی الاَمرِ مِنْکُم…؛(۵) از خدا اطاعت کنید و از رسول و صاحبان امر از خودتان نیز اطاعت کنید». رهبری و امامت، در مسائل خاص سیاسی خلاصه نمیشود، بلکه همه جوانب زندگی جامعه اسلامی را فرا میگیرد. از این جهت در امام باید شرایطی مانند تقوا و علم و دانش برتر وجود داشته باشد که صلاحیت آنان را برای امر رهبری بیمه کند. درواقع، امام موظف است تا با تفسیر و توضیح صحیح آموزههای دینی و حفظ جامعه دینی از انحرافات و مفاسد اجتماعی، آنها را به سوی هدف نهایی یا همان کمال سوق دهد تا هرکسی متناسب با تواناییهایی که دارد به سعادت ابدی دست یابد. امام ضامن اجرایی احکام دینی است و نمیگذارد دین به صورت ناقص اجرا شود و مهمترین رسالتش بازستانی حق مظلوم از ظالم و توزیع عادلانه ثروت و موقعیتهای اجتماعی است. روشن است که امام به منزلۀ میزان و معیاری برای فهم و اجرای دین، میتواند نقش سازندهای در ایجاد امت اسلامی داشته باشد.(۶)
با این توضیحات هم معنای امت واحد مشخص گردید و هم اجمالاً به راهکارهای عقیدتی مؤثر در ایجاد امت واحد اشاره شد تا با تأکید بر آنها به این مهم دست یابیم و هم نقش امام در شکل گیری امت اسلامی مشخص شد. از آنجایی که شیعیان معتقد به وجود امام زمان(عج) هستند و فقیهان را نائب حضرت به حساب میآورند، همواره با همیاری با فقیهان میکوشند تا شرایط ظهور را مهیا کرده تا حضرت بعد از ظهور، قیام نموده و امت حقیقتاً اسلامی را تشکیل دهد.
پی نوشتها:
۱. بقره، آیه ۲۱۳.
۲. انبیاء، آیه ۹۲.
۳. تفسیر المیزان، جلد ۱۴، ص۴۵۴. مرحوم علامه طباطبایی در تفسیر این آیه چنین مینویسد: «در این آیات به مضمون اول سوره برگشت شده، زیرا در آن آیات بیان میفرمود که برای بشر معبودی است واحد و آن معبود همان کسی است که آسمانها و زمین را خلق فرموده و لذا باید او را از طریق نبوت و پذیرفتن دعوت انبیا بپرستند و با پرستش وی آماده حساب یوم الحساب شوند؛ و نبوت جز به یک دین دعوت نمیکند و آن دین توحید است، هم چنان که موسی و قبل از او ابراهیم و قبل از وی نوح و همچنین انبیا قبل از نوح و بعد از موسی- مانند ایوب و ادریس و غیر آن دو از پیامبرانی که اسامیشان و پارهای از انعامهایی که خدا به ایشان کرده و در قرآن کریم آمده- همه به آن دعوت میکردند. پس بشر امتی است واحده و دارای ربی واحد و آن خدای عز اسمه است؛ و دین واحد و آن دین توحید است که در آن تنها خدا عبادت میشود. دعوت الهی همین است و بس، ولیکن مردم این دین واحد را قطعه قطعه کردند و خدایانی به جای خدا برای خود درست کردند و ادیانی غیر از دین خدا تراشیدند و به همین جهت اختلاف در میان خود پدید آوردند و هدفهایشان در دنیا و آخرت مختلف گشت.»
۴. آل عمران، آیه ۱۱۰. «کنتم خیر امه اُخرجت لِلناس تامرون بالمعروف و تنهون عن المنکر و تومنون بالله و لو آمن اهل الکتاب لکان خیراً لهم منهم المؤمنون و اکثرهم الفاسقون»
۵. نساء، آیه ۵۹.
