پرسش:
بر اساس روایات، در چه شرایطی میتوان استخاره کرد؟ آیا مخالفت با آن جایز است؟
پاسخ:
معنای استخاره و اهمیت آن
استخاره در دو معنا به کار رفته است:
معنای نخست
استخاره یعنی طلب خیر از خداوند؛ اینکه انسان از پروردگار بخواهد آنچه به صلاح و خیر اوست برایش مقدر گردد. این عمل در حقیقت نوعی دعا و پناه بردن به خدا در کارهاست. مؤمن در زندگی خود، همواره محتاج توجه و عنایت الهی است؛ ازاینرو در تصمیمها و تلاشهای روزمرهاش از خدا یاری میطلبد تا بهترین نتیجه را نصیب او سازد. این دعا و درخواست همان استخاره است.
در حدیثی آمده است: امام صادق(علیهالسلام) هرگاه تصمیم به خرید حیوان یا انجام کاری کوچک میگرفت، هفت بار از خداوند متعال طلب خیر میکرد، و هرگاه کار مهمی در پیش داشت، صد بار چنین دعا و درخواستی را تکرار مینمود.(۱)
در برخی روایات، برای انجام استخاره دستور داده شده است که دو رکعت نماز بخوانیم و سپس از خداوند خیر و صلاح خود را بخواهیم.(۲) در روایت دیگری آمده است: امام سجاد (علیهالسلام) پیش از انجام برخی امور مانند حج، عمره، خرید یا فروش، وضو میگرفت و دو رکعت نماز میخواند، سپس در دعایی از خداوند طلب میکرد که خیر را برایش رقم زند و شر را از او دور سازد.(۳)
امام صادق(علیهالسلام) نیز در دستورالعملی فرمودهاند: در آغاز کار، بزرگی و مجد خداوند را یاد کن، حمد و ستایش او را بجا آور و بر پیامبر درود فرست، سپس بگو: «اَللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِأَنَّكَ عَالِمُ الْغَيْبِ وَ الشَّهَادَةِ الرَّحْمَنُ الرَّحِيمُ وَ أَنْتَ عَالِمُ الْغُيُوبِ أَسْتَخِيرُ اللَّهَ بِرَحْمَتِهِ» (خدایا! از تو میخواهم، زیرا تو دانای غیب و آشکار، مهربان و رحیمی؛ در سایه رحمتت از تو خیر خود را میطلبم.) اگر کاری که در پیش داری مهم است و ترس در دل داری، این دعا را صد بار بخوان و اگر چنین نیست، سه بار تکرار کن.(۴)
در روایت دیگری از امام صادق(علیهالسلام) آمده است: هرگاه خواستید کاری انجام دهید، دو رکعت نماز بگزارید، حمد و ثنای خداوند را بجا آورید، بر پیامبر و آل او درود فرستید و بگویید:
«اللَّهُمَّ إِنْ كَانَ هَذَا الْأَمْرُ خَيْراً لِي فِي دِينِي وَ دُنْيَايَ فَيَسِّرْهُ لِي وَ قَدِّرهُ لي وَ إِنْ كَانَ غَيْرَ ذَلِكَ فَاصْرِفْهُ عَنِّي» (خدایا! اگر این کار به خیر دین و دنیای من است، آن را برایم آسان گردان و مقدر فرما، و اگر چنین نیست، آن را از من بازگردان.) (۵)
از مجموع این احادیث روشن میشود که اهلبیت(علیهمالسلام) بر معنای حقیقی استخاره، یعنی دعا و طلب خیر از خداوند در امور زندگی، تأکید ویژهای داشتهاند. بنابراین شایسته است مؤمنان این ادب بندگی را پاس بدارند و در کارهای خود از خداوند یاری بجویند. امام خمینی(قدس سره) در توضیح این معنا میفرمایند: «برای استخاره دو معناست؛ یکی معنای حقیقی آن که در اخبار بیشتر به آن اشاره شده و نزد اهل معرفت رایج است، و آن طلب خیر از خداست. این کار در همه امور پسندیده و مستحب است و نوعی دعاست که در قرآن نیز مورد تأکید قرار گرفته است… خلاصه آنکه این نوع استخاره، تنها دعا و طلب خیر از خداوند است.»(۶)
معنای دوم:
در فرهنگ دینی، گاهی استخاره به معنای دیگری نیز آمده است؛ یعنی عملی که انسان برای رفع تردید خود با استفاده از قرآن یا تسبیح انجام میدهد تا از سرگردانی بیرون آید و تصمیم بگیرد.
شرایط استخاره:
این نوع استخاره، هرچند بهصراحت در روایات توصیه نشده ولی به شرطی که آن را اظهار نظر الهی ندانیم اشکالی ندارد. جایگاه این نوع از استخاره زمانی است که فرد در موضوعی تردید دارد، پس از اندیشه و بررسی همهجانبه، از مشورت و تجربه دیگران نیز بهره برده اما تردید او برطرف نشده است. در چنین حالتی میتواند با توکل بر خدا و بر اساس تشخیص خود عمل کند یا از قرآن و تسبیح برای رفع تردید استخاره بگیرد. انجام استخاره پیش از بررسی عقلانی و مشورت، نادرست و بیاعتبار است. در صورتی که پس از فکر و مشورت احتمال یک طرف قوی بود باز هم نباید استخاره کند.
تفاوت استخاره و تفأل:
استخاره برای رفع تردید است، نه برای پیشگویی و اطلاع از آینده. در برخی روایات، از تفأل به قرآن نهی شده است. عالمان در توضیح این روایات گفتهاند: مقصود این است که کسی نخواهد با قرآن از آینده خبر دهد یا بداند چه رخ خواهد داد.(۷)
زمان استخاره:
فیض کاشانی در کتاب تقویمالمحسنین ساعتهایی از روزهای هفته را برای استخاره با قرآن ذکر کرده، اما خود او میگوید این زمانها در احادیث نیامدهاند.(۸) بنابراین استخاره زمان خاصی ندارد.
موارد عدم جواز استخاره:
استخاره تنها برای کارهای مباح و جایز است؛ پس نمیتوان برای انجام کار حرام استخاره گرفت. همچنین برای شناخت وظیفه شرعی یا تکلیف دینی نباید از استخاره استفاده کرد.
وظیفه انسان پس از استخاره:
عمل به استخاره واجب نیست، ولی علما توصیه کردهاند که بهتر است با آن مخالفت نشود. تا زمانی که شرایط موضوع تغییر نکرده است، تکرار استخاره درست نیست. اگر کسی چندبار استخاره کند، در حالیکه موضوع تغییری نکرده، استخاره اول معتبر است. از آنجا که استخاره برای رفع تردید است، هرگاه پس از استخاره شک از میان برود و تصمیم قطعی گرفته شود، دیگر جای عمل به استخاره نیست.
استخارهگیرنده:
هر فرد میتواند خود استخاره بگیرد یا از دیگری بخواهد این کار را برای او انجام دهد. با این حال باید از افراط در استخاره پرهیز کرد؛ زیرا زیادهروی در آن باعث تضعیف اراده، از بین رفتن قدرت تصمیمگیری و وابستگی فکری میشود. انسان عاقل باید زندگی خود را بر پایه عقل، مشورت، تدبیر و توکل بر خدا سامان دهد.
استخاره اینترنتی و برخط:
در مورد اعتبار استخاره اینترنتی یا برخط، میان علما اختلافنظر وجود دارد. بنابراین هرکس باید نظر مرجع تقلید خود را جویا شود.
پینوشتها:
۱. وسائلالشیعه، ج۸، ص۷۴
۲. همان، ج۸، ص۶۳
۳. همان، ج۸، ص۶۴–۶۳
۴. همان، ج۸، ص۶۸
۵. همان، ج۸، ص۶۶
۶. امام خمینی، کشفالاسرار، ص۹۰–۹۱
۷. فیض کاشانی، الوافی، ج۹، ص۱۴۱۷؛ وسائلالشیعه، ج۶، ص۲۳۳
۸. فیض کاشانی، تقویمالمحسنین، ص۵۸–۵۹
