پرسش:
مگر خدا نفرموده: «هرکس را بخواهد هدایت و رستگار میکند و هرکه را بخواهد گمراه میسازد»؛ حال از کجا یکی از این دو حالت را تشخیص دهیم؟
پاسخ:
متأسفانه برخی گمان دارند که «يُضِلُّ مَنْ يَشَاءُ وَيَهْدِي مَنْ يَشَاءُ – هر که را بخواهد گمراه میسازد و هر که را بخواهد هدایت میکند» (النّحل، 93)؛ رویکرد، اراده و کاری خارج از علم و حکمت و مقدرات (اندازهها) میباشد که البته این افترایی بس بزرگ به خداوند سبحان میباشد! و این گمان نادرست، حاکمیت نوعی “جبر” را به ذهن متبادر میسازد و سبب میشود تا آدمی، همچون ابلیس لعین، گناه انحراف و طغیان خودش را متوجه خداوند سبحان نماید؛ و چنان که در قرآن کریم تصریح نموده، در دنیا بگوید: «اگر خدا میخواست، ما کافر نمیشدیم» و در قیامت به خداوند متعال بگوید: «اگر تو میخواستی، ما نیز هدایت میشدیم»!
الف – مقصود این است که اولاً بدانیم “خلقت و هدایت”، کار خداست؛ نه ابلیس لعین و نه سایر شیاطین و نه هیچ کس دیگری، نمیتواند چیزی را خلق کند و نمیتواند راه حق و باطل قرار دهد و نمیتواند بندگان را ربوبیّت نماید و به راهی ببرد؛ چنان که فرمود: «این خداست که بندگان مؤمنش را از ظلمات به سوی نور خارج میسازد» (البقره، 257). لذا اگر کسی خواهان هدایت باشد، اوست که هدایتش میکند؛ و اگر کسی خواهان گمراهی باشد و در مسیر انحرافی قرار گیرد، خداست که او را در مسیر انحرافی میبرد.
ب – پیامبران الهی، دعوت کننده میباشند، اما نمیتوانند کسی را هدایت کنند؛ بلکه میتوانند راه رشد و رستگاری را به طالب هدایت نشان دهند و آنها را در این راه، رهبری کنند؛ چنان که به پیامبر اکرم صلوات الله علیه و آله فرمود: «لَيْسَ عَلَيْكَ هُدَاهُمْ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ … – هدايت آنان بر عهده تو نيست، بلكه خدا هر كه را بخواهد هدايت مىكند» (البقره، 272) و فرمود:
«إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِينَ» (القصص، 56)
– تو نمیتوانی كسی را كه دوست داری هدايت كنی، ولی خداوند هر كس را بخواهد هدايت میكند، و او به هدايت يافتگان آگاهتر است.
و هم چنین در مورد ابلیس لعین و سایر شیاطین جنّ و انس، فرمود که هیچ تسلطی بر مؤمنان و متوکلان ندارند، و تسلط آنها فقط بر کسانی است که خودشان ولایت (سرپرستی و دوستی) شیاطین را گردن نهادهاند. (النّحل، 99 و 100)
بنابر این، راه هدایت، رشد و رسیدن به کمال را او قرار داده است و هر که را بخواهد در آن را هدایت میکند؛ و راه انحراف و هلاکت را نیز او قرار داده و هر که را بخواهد در آن ربوبیّت مینماید. اختیار و کار آدمی در این دو راهی، فقط “انتخاب” میباشد که البته قدرت و امتیاز بسیار بزرگی است؛ لذا هر کدام را “انتخاب” کند، خداست که او را در آن راه میبرد.
از این رو فرمود: تو را مجبور نیافریدم، به تو عقل، قلب، فطرت و وحی و معلمان و مربیان دادم، راه رشد از گمراهی را نیز برایت تبیین نمودم، و از نیروی اختیار و انتخاب نیز برخوردارت نمودم؛ حال انتخاب با خودت:
«لَا إِكْرَاهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ فَمَنْ يَكْفُرْ بِالطَّاغُوتِ وَيُؤْمِنْ بِاللَّهِ فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَى لَا انْفِصَامَ لَهَا وَاللَّهُ سَمِيعٌ عَلِيمٌ» (البقره، 256)
– در قبول دين، اكراهی نيست. (زيرا) راه درست از راه انحرافی، روشن شده است. بنابراين، كسی كه به طاغوت (بت و شيطان، و هر موجود طغيانگری) كافر شود و به خدا ايمان آورد، به دستگيره محكمی چنگ زده است، كه گسستن برای آن نيست؛ و خداوند، شنوا و داناست.
چگونه تشخیص دهیم؟
خداوند سبحان فرمود که راه هدایت یا گمراهی را من قرار دادهام و این منم که طالب رشد را هدایت میکنم، و طالب انحراف و جهنم را به همان راهی که انتخاب کرده میبرم؛ اما بندگانش در ابهام رها نکرده است، بلکه در آیات بسیاری تصریح نموده که چه کسانی را با چه ویژگیهایی دوست دارد و چه کسانی را دوست ندارد – چه کسانی را مشمول رحمت و مغفرتش میگرداند و چه کسانی را به عقوبت میرساند – چه کسانی را هدایت میکند و چه کسانی را هدایت نمیکند و آنها گمراه میشوند.
تعداد این دسته از آیات بسیار است و نمیتوان به تمامی آنها استناد نمود، لذا فقط به ذکر چند آیه بسنده میشود:
«ذَلِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ * الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ» (البقره، 2 و 3)
– اين كتاب [قرآن مجید] است كه شك در آن راه ندارد، و مايه هدايت پرهيزكاران است * (پرهيزكاران) آنها هستند كه به غيب (آنچه از حس و ظاهر پوشيده و پنهان است) ايمان میآورند، و نماز را بر پا میدارند و از تمام نعمتها و مواهبی كه به آنها روزی دادهايم انفاق میكنند.
«يَهْدِي بِهِ اللَّهُ مَنِ اتَّبَعَ رِضْوَانَهُ سُبُلَ السَّلَامِ وَيُخْرِجُهُمْ مِنَ الظُّلُمَاتِ إِلَى النُّورِ بِإِذْنِهِ وَيَهْدِيهِمْ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ» (المائدة، 16)
– خداوند به بركت آن [رسول و کتاب]، كسانی را كه از خشنودی او پيروی كنند به راههای سلامت هدايت میكند، و از تاريكیها – به فرمان خود – به سوی روشنائی میبرد، و آنها را به راه راست هدایت (رهبری) مینمايد.
«لَقَدْ أَنْزَلْنَا آيَاتٍ مُبَيِّنَاتٍ وَاللَّهُ يَهْدِي مَنْ يَشَاءُ إِلَى صِرَاطٍ مُسْتَقِيمٍ» (النّور، 6)
– ما آيات روشنگری نازل كرديم و خدا هر كه را بخواهد به صراط مستقيم هدايت میكند.
و هم چنین، در آیات متعددی تصریح نمود: «وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ – و در حقیقت خداوند، مردمان کافر را هدایت نمیکند» (النّحل، 107) – «وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الظَّالِمِينَ – و در حقیقت، خداوند مردمان ظالم را هدایت نمیکند» (آل عمران، 86) – «وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْفَاسِقِينَ – و خداوند، مردمان فاسق را هدایت نمیکند» (المائدة، 108) و «وَأَنَّ اللَّهَ لَا يَهْدِي كَيْدَ الْخَائِنِينَ – و خدا نيرنگ خائنان را به [نفع آنان] رهبری نمیکند» (یوسف علیه السلام، 52)
●- بنابر این، کسی که خودش را در مسیر شناخت، ایمان، بندگی و اطاعت قرار داده و کلام وحی (قرآن کریم) را تلاوت میکند، از نمازش محافظت میکند – سعی میکند تقوا را رعایت کند و از گناه دوری نماید و به آخرت توجه دارد؛ یقین مییابد که الحمدلله در مسیر هدایت الهی قرار گرفته است؛ و کسی که به کفر و شرک روی آورده – خدا و معادش را فراموش نموده – فقط طالب متاع دنیا و لذات نفسانی و حیات حیوانی میباشد – و اهل طغیان، فسق و عصیان شده و به خودش، جامعهاش و دیگران خیانت میکند؛ باید بداند که منحرف شده و در لبۀ پرتگاه ایستاده و خداوند متعال، او را به همان راهی که خودش با اختیار و اراده انتخاب کرده، میبرد.
قابلیت هدایت
هدایت و گمراهی نیز چارچوبها، قواعد و شرایطی دارند؛ گاه آدمی قابلیت هدایت را در خود ارتقا میبخشد و گاه خودش راه هدایت را به روی خودش مسدود میسازد! در هر حال انتخاب با خودش است، لذا فرمود:
«مَنِ اهْتَدَى فَإِنَّمَا يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَإِنَّمَا يَضِلُّ عَلَيْهَا وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى وَمَا كُنَّا مُعَذِّبِينَ حَتَّى نَبْعَثَ رَسُولًا» (الإسراء، 15)
– هر كس هدايت شود [در مسیر هدایت قرار گیرد]، برای خود هدايت يافته [به نفع خودش است]، و آن كس كه گمراه گردد به زيان خود گمراه شده است (و ضررش متوجه خود او است) و هيچكس بار گناه ديگری را به دوش نمیكشد؛ و ما هرگز (شخص يا قومی را) مجازات نخواهيم كرد مگر آنكه پيامبری مبعوث میكنيم (تا راه را نشان دهد و وظایفشان را بيان كند).