راه‌کار کنترل خشم و پرهیز از انتقام چیست؟

پرسش:
یک نفر از نزدیکان رفتار بسیار بدی با من داشته است. هر اندازه تلاش می‌کنم آن را فراموش کنم موفق نمی‌شوم و مدام به فکر انتقام هستم. چه باید کرد؟

پاسخ:
انسانها در برابر رفتارهای ناپسند دیگران واکنش‌های متفاوتی نشان می‌دهند. برخی در برابر بدی دیگران مقابله‌به‌مثل می‌کنند و بدی را با بدی پاسخ می‌دهند. گروهی از این مرحله فراتر رفته، رفتاری سخت‌تر از خطای انجام‌گرفته نشان می‌دهند و نوعی انتقام‌جویی را در پیش می‌گیرند. در مقابل، عده‌ای از خطای دیگران چشم‌پوشی کرده و آنان را می‌بخشند. حتی افرادی هستند که نه‌تنها خطای دیگران را نادیده می‌گیرند بلکه با انجام کار نیک، مراتب گذشت را به بالاترین درجه می‌رسانند.

در نگاه اسلام، مؤمنان به گذشت و عفو توصیه شده‌اند و چشم‌پوشی از خطاهای دیگران به‌عنوان یک رفتار برجسته اخلاقی شناخته می‌شود. خداوند در قرآن می‌فرماید: «رفتار بد دیگران را به‌وسیله کار بهتر دفع کن»(۱). امام صادق علیه‌السلام نیز در سخنی خطاب به عبدالله بن جندب می‌فرمایند: «باکسی که با تو قطع رابطه کرد، رابطه برقرار کن؛ به کسی که از تو دریغ داشت، ببخش؛ به کسی که به تو بدی کرد، نیکی کن؛ بر کسی که تو را ناسزا گفت، سلام کن؛ با دشمنت، منصفانه رفتار کن و کسی را که بر تو ستم نمود، عفو نما.»(۲)

تقویت باور

یکی از عواملی که می‌تواند بار سنگین میل به انتقام را از دوش انسان بردارد، باور به‌نظام هستی و استوار بودن آن بر عدالت است. هنگامی که انسان به عدل و مهربانی خداوند ایمان یابد، اجرای عدالت را به او می‌سپارد؛ زیرا یقین دارد که در این واگذاری ضرر نخواهد کرد. باور به جهان آخرت و روز حساب نیز نقش مهمی در کاهش تمایل به انتقام دارد.

تقویت عمل

کینه، انسان را از مسیر رشد و کمال بازمی‌دارد و موجب ایستایی او می‌شود. انسان خردمند به‌جای تمرکز بر کینه و انتقام، توجه خویش را به انجام کارهای خیر معطوف می‌کند و از طریق التزام به عمل صالح و فضائل اخلاقی، زمینه تعالی روح و آرامش درونی خود را فراهم می‌سازد.

مدیریت خشم

فردی که روحیه انتقام‌جویانه دارد معمولاً خشم را در وجود خود ذخیره کرده و آن را همچون آتشی زیر خاکستر حمل می‌کند؛ بنابراین لازم است با مدیریت خشم، این حالت را کنترل کند. ورزش، فعالیت‌های هنری، مطالعات علمی و پرداختن به کارهای سودمند، می‌تواند ذهن را از تمرکز بر انتقام دور ساخته و مسیر انرژی‌های منفی را تغییر دهد.

فواید عفو

۱. آرامش

کسی که خطای دیگران را می‌بخشد، پیش از هرکس، آرامش را به روح خویش هدیه می‌دهد. گذشت، فرد خطاکار را نیز متوجه خطای خود کرده و او را نسبت به رفتار ناپسندش شرمنده می‌سازد.

۲. جلب محبت و عفو الهی

سود اصلی بخشش پیش از همه نصیب خود انسان می‌شود؛ زیرا این رفتار زمینه رحمت و مغفرت الهی را فراهم می‌کند. قرآن کریم می‌فرماید: «و باید عفو کنند و گذشت نمایند؛ مگر دوست ندارید که خدا بر شما ببخشاید؟»(۳)

۳. تبدیل دشمنی‌ها به دوستی

یکی دیگر از آثار ارزشمند گذشت، تبدیل خصومت‌ها به روابط نیکوست. قرآن در این‌باره می‌فرماید: «رفتار خوب و بد برابر نیستند. با کارهای بهتر، رفتارهای بد را دفع کن که در این صورت دشمن تو همچون دوست صمیمی خواهد شد؛ و این مقام را جز کسانی که صبر پیشه کرده‌اند و بهره فراوانی از کمال یافته‌اند به دست نمی‌آورند.»(۴)

۴. کسب عزت

جابر از امام باقر علیه‌السلام نقل می‌کند: «سه چیز است که خداوند به سبب آن‌ها به انسان عزت می‌دهد: گذشت از کسی که ظلم کرده، بخشش به کسی که محروم کرده و پیوند باکسی که قطع رابطه کرده است.»(۵)

عوارض انتقام

۱. انتقام نه‌تنها آرامش نمی‌آورد، بلکه کینه و تلخی را در وجود انسان افزایش می‌دهد.

۲. فرد انتقام‌جو، روابط خود با دیگران را وارد چرخه‌ای بی‌پایان از دشمنی و رفتارهای تلافی‌جویانه می‌کند و این رفتار غالباً به انتقام متقابل منجر می‌شود.

۳. تصور این است که انتقام احساس پیروزی به همراه دارد، درحالی‌که نتیجه آن اغلب احساس پوچی، عذاب وجدان و تشدید خشم است.

۴. انتقام در بسیاری مواقع به آسیب جسمی، روحی، مادی یا معنوی فرد مقابل منجر می‌شود و این آسیب‌رسانی —اگر به‌ظاهر توجیه اخلاقی داشته باشد— اصول اخلاقی را زیر سؤال می‌برد.

۵. از نگاه دین، حتی افراد خطاکار نیز فرصت بازگشت دارند و انتقام این فرصت را از آنان می‌گیرد و زمینه دشمنی‌های شدیدتر را فراهم می‌کند.

۶. دشواری‌هایی که از سوی دیگران پیش می‌آید می‌تواند فرصتی برای رشد اخلاقی و تمرین صبر، کظم غیظ و افزایش تاب‌آوری باشد.

برای مطالعه بیشتر

۱. اخلاق در قرآن، ج ۳، مکارم شیرازی

۲. آداب معاشرت در اسلام، مکارم شیرازی

پی‌نوشت‌ها

۱. «اِدْفَعْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ السَّیِّئَهَ»، مؤمنون، آیه ۹۶

۲. «صِلْ مَنْ قَطَعَک وَاعْطِ مَنْ حَرَمَک وَ اَحْسِنْ اِلی مَنْ اَساءَ اِلَیْک و سَلِّمْ عَلی مَنْ سَبَّک وَ اَنْصِفْ مَنْ خاصَمَک وَ اعْفُ عَمَّنْ ظَّلَمَک»، تحف العقول، ص ۳۰۵

۳. «وَ لْیَعْفُوا وَ لْیَصْفَحُوا أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللّهُ لَکمْ»، نور، آیه ۲۲

۴. «وَلاتَسْتَوی الْحَسَنَهُ وَلا السَّیِّئَهُ ادْفَعْ بِالَّتِی هِی اَحْسَنُ فَاِذا الَّذِی بَیْنَک وَ بَیْنَهُ عَدوَهٌ کاَنَّهُ وَلِی حَمِیمٌ * وَ ما یُلَقّیها اِلاَّ الَّذِینَ صَبَرُوا وَ ما یُلَقّیها اِلاَّ ذُوحَظٍّ عَظِیم»، فصلت، آیات ۳۴ و ۳۵

۵. «ثَلَاثٌ لَایزِدِ اللّهُ بِهِنّ الْمَرْءَ اِلَّا عِزّاً: اَلصَّفْحُ عَمّنْ ظَلَمَهُ وَ اِعطَاءُ مَنْ حَرُمَهُ وَ الصِّلَةُ لِمَنْ قَطَعَهُ»، الکافی، ج ۲، ص ۱۰۹