پرسش:
در برخی روایات برای برخی اعمال ثوابهای شگفتآور ذکر شده است؛ مثلاً امام جواد علیهالسلام فرمودهاند: «هر کس بعد از عصر، ده مرتبه سورهٔ مبارکهٔ قدر را بخواند همانند پاداش اعمال همهٔ خلایق به او عطا میشود.» اینگونه احادیث چگونه تحلیل میشوند؟
پاسخ:
در گسترهٔ آموزههای دینی با روایاتی روبهرو میشویم که ظاهراً پاداشهای عظیم و گاه نامعمولی را برای اعمالی ساده بیان میکنند. این روایات همواره مورد توجه مردم و علمای دین بودهاند. در ادامه به نحوهٔ بررسی و تبیین اینگونه احادیث میپردازیم تا زمینهٔ فهم بهترِ حکمت الهی فراهم آید.
۱. بررسی سند و راویان
اولین گام در بررسی احادیث مربوط به ثواب اعمال، توجه به سند روایت است؛ باید احراز کرد که روایت ازنظر صدور و راویان معتبر و قابل اعتماد است. شیخ طوسی این روایت را بیذکر سند از امام جواد علیهالسلام نقل کردهاند: «مَنْ قَرَأَ إِنَّا أَنْزَلْناهُ فِی لَیْلَهِ الْقَدْرِ بَعْدَ الْعَصْرِ عَشْرَ مَرَّاتٍ مَرَّتْ لَهُ عَلَى مِثْلِ أَعْمَالِ الْخَلَائِقِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ؛» (۱) همچنین سید بن طاووس این روایت را با سند ضعیف نقل کردهاند و در نقل ایشان عبارت «یوم القیامه» وجود ندارد. بنابراین پیش از هر تفسیر باید اصالت و قوت سند را سنجید.
۲. جایگاه تقوا در پذیرش اعمال
قبول و پاداش اعمال، مشروط به تقوای الهی است؛ اعمال مستحبی زمانی قبول میشوند و ثواب عظیم مییابند که شرط مهمِ «تقوا» در آن رعایت شده باشد. قرآن کریم میفرماید: «اِنَّمَا یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ؛»(۲) یعنی خداوند اعمال صالح را تنها از باتقوایان میپذیرد. اگر کسی واجبات را ترک کند و بهجای آن به مستحبات بپردازد، نهتنها ثواب مورد انتظار را نمیبرد بلکه در قیامت مورد سؤال قرار میگیرد؛ امام علی علیهالسلام فرمودهاند: «لَا قُرْبَةَ بِالنَّوَافِلِ إِذَا أَضَرَّتْ بِالْفَرَائِضِ»؛ بنابراین رعایت تقوا و ادای واجبات شرط اساسی پذیرش اعمال است.
۳. ثوابهای الهی تابع معیارهای مادی ما نیستند
خداوند بر اساس حکمت و رحمت خود پاداش میدهد و معیارهای او لزوماً با معیارهای دنیوی ما همپوشانی ندارد، همانگونه که در آیهٔ «لَیْلَةُ الْقَدْرِ خَیْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ» یک شب، بالاتر از هزار ماه قرار گرفته است. بهعلاوه، بزرگی پاداش ممکن است به دلیل عظمت نیت، شرایط زمانی خاص (مثل بعد از عصر یا شب قدر) یا ماهیت و جایگاه خاص یک سوره مانند سورهٔ قدر باشد. بنابراین امکان دارد اعمالی به ظاهر اندک، از نظر کیفی ثمرات بسیار بزرگی داشته باشند.
۴. نقش تربیتی و تشویقی روایات
بسیاری از این روایات را میتوان در قالب ادبیات تربیتی و تشویقی تحلیل کرد؛ پیامبر(ص) و ائمه(ع) گاه از تعابیری استفاده کردهاند که مردم را به انجام عبادتهای ظاهراً ساده اما مؤثر در تربیت روحی و اجتماعی تشویق کند، ثواب بزرگی که در روایت ذکر شده، انگیزهای برای عمل مؤمنانه و استمرار در ذکر خدا است.
پینوشتها:
(۱) طوسی، محمد بنالحسن، مصباح المتهجّد و سلاح المتعبّد، ج۱، ص۷۳، مؤسسه فقه الشیعه، بیروت، چاپ اول، ۱۴۱۱ق.
(۲) ابن طاووس، على بن موسی، فلاح السائل و نجاح المسائل، ص۱۹۹، بوستان کتاب، قم، چاپ اول، ۱۴۰۶ق.
(۳) سورهٔ مائده، آیهٔ ۲۷.
(۴) شریفالرضی، محمد بن حسین، نهجالبلاغه (للصبحی صالح)، حکمت ۳۹، هجرت، قم، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
(۵) شریفالرضی، همان، حکمت ۲۷۹، هجرت، قم، چاپ اول، ۱۴۱۴ق.
(۶) سورهٔ قدر، آیهٔ ۳.
(۷) طبرسی، علی بن حسن، مشکاه الانوار فی غرر الاخبار، ص۱۹۷، المکتبه الحیدریه، نجف، چاپ دوم، ۱۳۸۵ق.
(۸) سورهٔ بقره، آیهٔ ۳۹.
