پرسش:
عفت دقیقاً به چه معناست و چه اقسام و مراتبی دارد؟
پاسخ:
عفت از فضیلتهای برجسته در نظام اخلاق اسلامی است و نقشی اساسی در سعادت و رشد انسان دارد. این فضیلت تنها به کنترل غریزه جنسی محدود نمیشود، بلکه در ابعاد مختلف زندگی فردی و اجتماعی تجلی دارد. در منابع اخلاقی و دینی، عفت یکی از چهار رکن اصلی فضیلتها در کنار حکمت، عدالت و شجاعت معرفی شده است. شناخت معنا، مراتب و اقسام عفت، در فهم جایگاه و آثار آن نقش مهمی دارد و در ادامه به تبیین این مباحث پرداخته میشود.
نکته اول: تعریف عفت
الف) عفت در لغت
عفت از ریشه «ع.ف.ف» به معنای «خودداری» است که شامل خودداری از حرام(۱)(۲)، یا هر امری که زیبنده نیست(۳)، و نیز خودداری از سؤال و درخواست از مردم(۴) میشود. راغب، عفت را حالتی برای نفس میداند که بهوسیله آن از چیرگی خواهشهای نفسانی جلوگیری میشود(۵). ابن منظور نیز آن را چنین معنا کرده است: «عفت یعنی خویشتنداری از آنچه حلال یا زیبنده نباشد.»(۶)
ب) عفت در اصطلاح
مرحوم نراقی عفت را چنین تعریف میکند: «عفت ملکهای است که قوه شهوت را در برابر عقل رام میکند بهگونهای که تحت فرمان عقل باشد؛ یعنی هرجا عقل مصلحت بداند اقدام کند و هرجا مفسده ببیند پرهیز نماید و هرگز با اوامر و نواهی عقل مخالفت نکند.»(۷) بر این اساس، فضیلتهایی مانند عفت، از ملکات نفسانی سرچشمه میگیرند و نشاندهنده آن هستند که نفس به مرحلهای از تربیت رسیده که رفتار اخلاقی برای او عادت شده و با مشقت و فشار همراه نیست.
ج) ضد عفت
در روایتی از امام صادق علیهالسلام آمده است: «یکی از سجایای اخلاقی عفت است و ضد آن بیپروایی است.»(۸) صاحب جامعالسعادات نیز با بیان اینکه عفت به معنای اعتدال در قوه شهوت است، دو صفت «شَره» و «خمود» را دو سوی افراط و تفریط این قوه میداند.(۹)
نکته دوم: انواع و اقسام عفت
الف) انواع عفت بر اساس قلمرو
بر اساس معانی مطرحشده، عفت معنایی گسترده دارد و شامل مدیریت همه تمایلات سرکش درونی میشود(۱۰). البته غریزه جنسی در میان تمایلات انسانی جایگاه ویژهای دارد؛ ازاینرو عفت گاهی در معنایی خاص برای کنترل این غریزه بهکار میرود. بنابراین، عفت در معنای عام به معنای کنترل همه خواهشهای نفسانی است(۱۱) و در معنای خاص، بیشتر به مدیریت خواهشهای جنسی اشاره دارد(۱۲). از همینرو برخی پژوهشگران آن را به «پرهیزکاری در مسائل جنسی» تعبیر کردهاند(۱۳).
ب) انواع عفت بر اساس ابعاد وجودی انسان
با توجه به اینکه عفت به معنای خویشتنداری از امور ناپسند است، میتوان آن را بر پایه ابعاد وجودی انسان به سه بخش تقسیم کرد:
۱. عفت در اندیشه: پرهیز از اندیشهها و تصورات ناپسند.
۲. عفت در عواطف: کنترل عواطف و احساسات منفی یا نامناسب.
۳. عفت در رفتار: اجتناب از رفتارهای ناپسند و خلاف شأن انسان.
ج) انواع عفت بر اساس موضوع
از منظر موضوع رفتار، میتوان اقسام گوناگونی برای عفت در نظر گرفت که هرکدام مانع نوعی از رفتار نادرست میشود. بر همین اساس، میتوان به نمونههای زیر اشاره کرد:
۱. عفت جنسی (عفت فرج)
این نوع عفت به معنای مدیریت صحیح غریزه جنسی است و انسان را از رفتارهای ناپسند جنسی، از جمله انواع روابط نامشروع، بازمیدارد. در روایات، عفت جنسی از برترین عبادتها معرفی شده است(۱۴).
۲. عفت شکم (عفت بطن)
خوردن و آشامیدن از نیازهای طبیعی انسان است، اما این نیاز باید بهدرستی مدیریت شود. عفت شکم یعنی کنترل میل و اشتهای انسانی در خوردن و رعایت حدود عقل و شرع، دوری از پرخوری، حرام خوری و مانند آن. در روایات نیز به این نوع از عفت اشاره شده است.
۳. عفت در نگاه (عفت چشم) و پوشش
در قرآن کریم دستور داده شده است: «قُلْ لِلْمُؤْمِنِینَ یَغُضُّوا مِنْ أَبْصَارِهِمْ وَیَحْفَظُوا فُرُوجَهُمْ… وَقُلْ لِلْمُؤْمِنَاتِ یَغْضُضْنَ مِنْ أَبْصَارِهِنَّ»(۱۵)
همچنین درباره پوشش آمده است: «یا بَنی آدَمَ قَدْ أَنْزَلْنا عَلَیْکُمْ لِباساً یُواری سَوْآتِکُمْ وَ ریشاً وَ لِباسُ التَّقْوى ذلِکَ خَیْرٌ…»(۱۶)
۴. عفت در کلام
زبان با آنکه کوچک است، اما اگر کنترل نشود انسان را به بسیاری از لغزشها میکشاند. غیبت، تهمت، دروغ، تمسخر و عیبجویی از آفات زباناند و عفت در کلام یعنی پرهیز از این امور.
نکته سوم: مراتب عفت
عفت نیز مانند بسیاری از ویژگیهای اخلاقی دارای مراتب است. نخستین مرتبه آن پرهیز از حرام است. مرتبه دوم دوری از مکروهات، مرتبه سوم دوری از امور مُشتَبَه و شبههناک و مرتبه بالاتر اجتناب از هر چیزی است که انسان را به غفلت یا لغزش نزدیک کند؛ حتی اگر از لذتهای حلال باشد.
نتیجه
عفت به معنای خودداری از آنچه ناروا یا زیبنده نیست تعریف میشود. در اصطلاح، عفت ملکهای است که قوه شهوت را در برابر عقل مطیع میسازد؛ در مقابل آن، بیپروایی قرار دارد. عفت را میتوان بر اساس ابعاد مختلف، به انواع متعددی مانند عفت عام و خاص، و عفت در اندیشه، عاطفه و رفتار تقسیم کرد. همچنین، از نظر متعلق، اقسام آن شامل عفت جنسی، عفت شکم، عفت نگاه و پوشش و عفت در کلام است. مراتب عفت نیز از پرهیز از حرام آغاز شده و تا پرهیز از مکروهات، امور مشتبه و حتی ترک برخی لذتهای حلال ادامه مییابد.
جهت مطالعه بیشتر
۱. شجریان، مهدی، «واکاوی معنای عفت در دانش فقه و اخلاق»، اصول فقه، شماره ۲، تابستان ۱۴۰۴، صفحه ۲۰۱–۲۳۲.
۲. اکبری، محمود، عفت و پاکدامنی در اسلام، فتیان، قم، ۱۳۹۵ ش.
۳. اخوی، رضا، زلال عفت، بهار دلها، قم، ۱۳۸۸ ش.
پینوشتها
۱. الجوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح تاج اللغه و صحاح العربیه، بیروت، دارالعلم، ۱۴۰۴ ق، جلد ۴، صفحه ۱۴۰۶.
۲. فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، بیروت، مؤسسه الاعلمی، ۱۴۰۸ ق، جلد ۱، صفحه ۹۲.
۳. ابیالحسن، احمد بن فارس بن زکریا، معجم مقاییس اللغه، تحقیق عبدالسلام و محمد هارون، قم، مکتب اعلام الاسلامیه، ۱۴۰۴ ق، جلد ۴، صفحه ۳ و جلد ۶، صفحه ۱۰۴.
۴. ابنمنظور، محمد بن مکرم، لسانالعرب، بیروت، دار احیا التراث العربی، ۱۴۰۸ ق، جلد ۹، صفحه ۲۴۳.
۵. راغب اصفهانی، ابوالقاسم حسین بن محمد، معجم مفردات الفاظ قرآن، تهران، المکتبه المرتضویه، ۱۴۱۶ ق، صفحه ۵۷۳.
۶. «العفه الکف عما لایحل و لایجمل»؛ ابنمنظور، لسانالعرب، جلد ۹، صفحه ۲۴۳.
۷. نراقی، مهدی بن ابیذر، جامعالسعادات، ترجمه کریم فیضی، قم، قائم آل علی علیهالسلام، ۱۳۹۶، جلد ۲، صفحه ۱۲.
۸. «والعفه و ضدها التهتک»؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علیاکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ ق، جلد ۱، صفحه ۲۱.
۹. نراقی، مهدی بن ابیذر، جامعالسعادات، ترجمه کریم فیضی، جلد ۱، صفحه ۵۲۸.
۱۰. مکارم شیرازی، ناصر، اخلاق اسلامی در نهجالبلاغه، خطبه متقین، قم، نسل جوان، ۱۳۸۵، جلد ۱، صفحه ۳۴۰.
۱۱. ابوحیان توحیدی، علی بن محمد، الصداقه و الصدیق، دمشق، دارالفکر، ۱۴۲۱ ق، صفحه ۲۲۶–۲۲۸.
۱۲. بیهقی، احمد بن حسین، شعب الایمان، بیروت، دارالکتب العلمیه، ۱۴۲۱ ق، جلد ۴، صفحه ۳۵۱.
۱۳. مکارم شیرازی، ناصر، اخلاق در قرآن، قم، مدرسه امام علی بن ابیطالب، ۱۳۸۵، جلد ۱، صفحه ۳۱۶.
۱۴. «ان افضل العباده عفه البطن والفرج»؛ ابن شعبه حرانی، تحفالعقول، مصحح علیاکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، ۱۴۰۴ ق، صفحه ۲۹۶.
۱۵. سوره نور، آیه ۳۰ و ۳۱.
۱۶. سوره اعراف، آیه ۲۶.
