پرسش:
سؤالی ذهنم را مشغول کرده که چرا باید وقتی ماه و خورشید میگیرد یا زلزله و اینگونه اتفاقات میافتد، نماز آیات خوانده بشود؟ چه لزومی دارد!!!
پاسخ:
پاسخ اجمالی:
نماز آیات برای یادآوری قدرت مطلق الهی و نفی هرگونه استقلال از خورشید، ماه و سایر پدیدههای طبیعی تشریع شده است. این نماز علاوه بر اینکه انسان را از خرافات دور میکند، وسیلهای برای تضرع و بازگشت به درگاه خداوند هنگام حوادث غیرعادی است. در روایات آمده است که این رخدادها نشانهای برای بیدار کردن انسانها از غفلت، هشدار نسبت به گناهان و فرصتی برای دفع بلا از طریق توبه و دعا هستند.
پاسخ تفصیلی :
۱- خورشید و ماه و منظومه شمسی در نظر انسانها نظام شگفتانگیزی دارند. خورشید سبب رشد و نمو موجودات شده، ماه با گردش منظم و دقیق خود سیر زمان را اندازهگیری میکند و سبب روشنایی در شب میشود.
این آثار مهم با عظمت شگرفی که دارد، در گذشته در اذهان افراد ظاهربین اثر گذاشته و در آنها این تصور را پیش آورده بود که آنها که بر حسب ظاهر بر جهان جانداران و گیاهان و جمادات حاکمیت دارند، در سرنوشت انسانها مؤثر بوده و معبود و خالق او میباشند. از همین راه بود که پرستش آفتاب و ماه پیش آمد و عدهای به ربوبیت این اجرام نورانی معتقد شدند.
کسوف و خسوف یعنی گرفتن خورشید و ماه، نشانه مخلوق و محدود بودن این پدیدهها در برابر آفریدگار جهان است و میرساند که آنان در رساندن فیض و انوار خود به سایر موجودات اختیاری از خود ندارند و لذا گاهی موجود دیگری در برابر آنها قد علم میکند و آنها را از کار و عمل بازمیدارد.
بنابراین، کسوف و خسوف خورشید و ماه بهترین راهنما بر مخلوق بودن و محدودیت آنها در برابر اراده مطلق الهی است که بر جهان هستی حکمفرما میباشد.
دستور به خواندن نماز داده شده تا انسان ابراز و اعتراف کند که جهان و پدیدههای آن در قبضه قدرت الهی قرار دارند و هیچ موجودی جدای از او استقلال در وجود و آثار خود ندارد.
لذا پیامبر گرامی فرمود:
«خورشید و ماه دو مخلوق و نشانه از نشانههای الهی هستند (و استقلالی از خود ندارند) که به اذن الهی از آثار خود جهانیان را بهرهمند میکنند. زمانی که کسوف و خسوف اتفاق افتاد، نماز بخوانید (و در برابر خالق آنها اظهار عجز کنید)».[۱]
۲- از برخی روایات استفاده میشود که گاهی به سبب گناهانی که از مردم صادر میشود، خداوند آنان را مستحق عذاب میبیند؛ اما باز از باب لطف و رحمت، نشانهها و آیاتی مانند گرفتن ماه و خورشید یا بروز زلزله و رعد و برق و … برای آنان ظاهر میکند تا آنان زنگ خطر را احساس کنند و از کردار خود توبه نموده و با خواندن نماز آیات به درگاه الهی تضرع و زاری کنند تا عذاب از آنها رفع شود.
امام رضا علیهالسلام فرمود:
«علت کسوف و خواندن نماز آیات این است که چون معلوم نیست این آیه نشانه عذاب یا رحمت است، رسول خدا به امتش دستور توجه به درگاه خدا داده تا شر عذاب را به وسیله آن از خودشان دور کنند، همانگونه که قوم حضرت یونس وقتی آثار و نشانههای عذاب را دیدند، با تضرع و زاری و بازگشت به درگاه خدا، عذاب حتمی را از خود دفع کردند».[۲]
از امام باقر علیهالسلام و امام صادق علیهالسلام روایت شده که فرمودند:
«خداوند زمانی که بخواهد بندگان خود را از گناهانشان بیم دهد و بترساند، کسوف و خسوف را ایجاد میکند. زمانی که چنین شد، به خداوند پناه برید با خواندن نماز آیات».[۳]
۳- علاوه بر این موارد، گفتنی است که در مواقعی که اوضاع تازه، وحشتناک و غیرعادی در آسمان و زمین اتفاق میافتد، عدهای از مردم به یک سلسله امور خرافی پناه برده و این اعمال را در رفع این حادثه مؤثر میدانند. اسلام با واجب ساختن نماز آیات، مردم را از توجه به اوهام و خرافات بازداشته و عقول و افکار آنها را به خداوند متوجه ساخته است.
وجه نامگذاری «آیات» به این حوادث میتواند اشاره به همین نکته باشد که این امور از نشانهها و آیات قدرت الهی است و باید برای دفع آنها به خالق آنها، که خداوند است، پناه برد نه اوهام و خرافات.
پینوشتها:
[۱] الکافی، ج۳، ص۴۶۳؛ وسائلالشیعه، ج۷، ص۴۸۵
[۲] الفقیه، ج۱، ص۵۴۱
[۳] المقنعه، ص۳۴؛ وسائلالشیعه، ج۷، ص۴۸۴
