پرسش:
با توجه به رسیدن ماه رجب و اولین شب جمعه آن که لیله الرغائب است، لطفا توضیح دهید: آیا درست است که این شب به نام «شب آرزوها» مشهور است؟ آیا لیله الرغائب به معنای شب آرزوها است! اعمال خاص آن معتبر است؟
پاسخ:
پاسخ اجمالی:
«لیله الرغائب» به معنای «شب آرزوها» نیست، بلکه به معنای «شب رغبتها» یا «شب پاداشهای فراوان» است. این شب به سبب فضائل و پاداشهای عظیم، مورد توجه فرشتگان و مؤمنان قرار گرفته است. اعمال خاصی برای آن ذکر شده که طبق روایات اهلبیت علیهمالسلام میتوان آنها را به قصد رجا و امید انجام داد و خداوند به آن ثواب میبخشد. از باب مبنای موثوق الصدوری نیز میتوان بر رجحان اعمال ذکر شده استدلال کرد.
پاسخ تفصیلی :
اولین شب جمعه ماه رجب را «لیله الرغائب» میگویند.
پیامبر گرامی فرمود: «از اولین شب جمعه ماه رجب غافل نشوید، زیرا آن شب، شبی است که فرشتگان آن را به لیله الرغائب نامگذاری کردهاند و زمانی که یک سوم شب بگذرد، تمام فرشتگان آسمان و زمین گرد کعبه و حوالی آن جمع میشوند …» [۱]
لیله الرغائب به معنای شب آرزوها نمیباشد.
لیله الرغائب یعنی شبی که به خاطر پاداشها و فضیلتهای فراوانی که دارد، مورد میل و رغبت فراوان است و یا به معنای شب پاداشهای فراوان است.
زیرا «رغائب» جمع «رغیبه» است که هم به معنای «کار مورد رغبت» آمده است و هم به معنای «پاداش و عطای فراوان». [۲]
پیامبر گرامی اعمالی را برای این شب به این ترتیب ذکر کردند:
«روز پنجشنبه اول ماه رجب را روزه میگیری و چون شب جمعه فرا رسید، میان نماز مغرب و عشا دوازده رکعت نماز میگذاری (هر دو رکعت به یک سلام). در هر رکعت از آن، یک مرتبه سوره حمد و سه مرتبه انا انزلناه و دوازده مرتبه قل هو الله احد را میخوانی. پس از اتمام نماز هفتاد مرتبه میگویی: اللهم صل علی محمد النبی الامی و علی آله. آنگاه به سجده میروی و هفتاد بار میگویی: سبوح قدوس رب الملائکه و الروح. سپس سر از سجده برمیداری و هفتاد بار میگویی: رب اغفر و ارحم و تجاوز عما تعلم انک انت العلی الاعظم. بار دیگر به سجده میروی و هفتاد مرتبه میگویی: سبوح قدوس رب الملائکه و الروح. آنگاه حاجات خود را میطلبی که برآورده میشود.»
و در ادامه فرمود:
«کسی که چنین نمازی را بخواند، خداوند همه گناهانش را میآمرزد اگر چه گناهانش به اندازه کف روی دریاها و ریگهای بیابان و سنگینی کوهها و اندازه برگهای درختان باشد. و در قیامت درباره هفتصد تن از خاندانش شفاعت میکند. و چون شب اول قبر فرا رسد، خداوند پاداش این نماز را به نیکوترین چهره، با رویی گشاده و درخشان و زبانی فصیح و گویا به سوی قبر او میفرستد. آن چهره نیکو به وی میگوید: ای حبیب من! بر تو بشارت باد که از هر شدت و سختی نجات یافتی.»
از آن چهره نیکو میپرسد: تو کیستی؟ من تاکنون چهرهای از تو زیباتر ندیدهام و بویی از بویت خوشتر به مشامم نرسیده است.
آن چهره نیکو پاسخ میدهد: «من پاداش آن نمازی هستم که تو در فلان شب در فلان ماه و در فلان سال به جا آوردی. من امشب به نزد تو آمدهام تا حقت را ادا کنم و مونس تنهایی تو باشم و وحشت را از تو دفع نمایم (و همواره در کنارت باشم) تا زمانی که همگی در روز رستاخیز بر خیزند و در عرصه قیامت بر سرت سایه بیفکنم.» [۳]
ممکن است برخی اشکال کنند: اعمالی که برای لیله الرغائب ذکر شده است، دارای سند محکم و متقنی نمیباشد، لذا عمل بر اعمال توصیه شده وجهی ندارد.
در پاسخ میگوییم: اگر به فرض این اشکال صحیح باشد، باز هم خدشهای در استحباب عمل به اعمال لیله الرغائب وارد نمیشود.
در روایات متعددی آمده است که اگر از سوی اهلبیت علیهمالسلام ثوابی بر انجام عملی روایت شد، در حالی که آن روایت دارای سند صحیح نمیباشد و ضعیف باشد، انسان میتواند به قصد رجا و مطلوبیت آن را بخواند و خداوند نیز پاداش ثواب آن عمل را میدهد.
امام صادق علیهالسلام فرمود: «هر کس از ما اهلبیت روایتی دریافت کرد که مشتمل بر ثواب بر انجام کار خیر بود و او نیز آن اعمال را انجام دهد، خداوند به او پاداش میدهد اگر چه ما آن را نگفته باشیم.» [۴]
در روایت دیگر فرمود: «خداوند به خاطر انجام آن عمل پاداش میدهد اگر چه پیامبر آن دستور را نداده باشد[۵].»
امام باقر علیهالسلام فرمود: «هر کس روایتی به او مبنی بر ثواب خداوند بر انجام عملی رسید و او نیز آن عمل را به امید ثواب انجام دهد، خداوند به او پاداش میدهد اگر چه حدیث و روایتی که به او رسیده صحیح نباشد.» [۶]
علامه مجلسی مینویسد: «به خاطر این روایات است که بسیاری از علمای شیعه در سنن و آداب و مستحبات و مکروهات به اخبار ضعیف و مجهول استدلال میکنند.» [۷]
از سوی دیگر, مبنای بزرگان شیعه در طول تاریخ , اعتماد به روایت موثوق الصدوری بوده است , یعنی آنان به هر روایتی که قرینه و اطمینان بر صحتش بوده است و موافق با قرآن و سنت بوده , عمل میکردند , اگر چه راوی آنان ضعیف بوده باشد , در ذیل توضیح داده ایم :[۸]
یکی از قرائن اطمینان آور آن است که روایتی را علمای بزرگ در کتابهایشان نقل کنند , آن هم به عنوان یک روایت معتبر و مورد اعتماد , چنان که امام عصر علیه السلام فرمود ؛
« برای هیچ کس از شیعیان ما عذری نیست که تشکیک کنند در آنچه که ثقات ما ( یعنی محدثین مورد وثوق ) از ما برایشان نقل می کنند » ” لا عذر لاحد من موالینا فی التشکیک فیما یرویه عنا ثقاتنا “[۹]
روایت مذکور در مورد لیله الرغائب را هم علامه حلی نقل می کند و هم مرحوم سید بن طاووس دو تن از بزرگان شیعه در طول تاریخ .
مرحوم علّامه حلّى در اجازهاش براى «بنى زهره» این روایت را به طور مشروح نقل کرده است [۱۰]
مرحوم سید بن طاووس هم این روایت را با این استدلال که علمای شیعه این روایت را نقل کرده اند , نقل می کند : ” نقلته أنا من بعض کتب أصحابنا رحمهم الله “[۱۱]
آیا این بزرگان یک روایت مجعول و جعلی و یک عمل بدعتی و ساخته دست صوفیه اهلسنت را در کتابهای خود برای شیعیان نقل می کنند تا شیعیان با اعمال بدعتی و ضلالت به خدا تمسک جویند !!!!! آیا کسی این استدلال را می پذیرد !!!!!
آیا اینان نمی دانستند که نباید اعمال و عبادات بدعتی و جعلی را رواج دهند و دیگران را به گناه نیندازند !!!! مگر اینان قرآن نخوانده اند که خداوند می فرماید :
“در راه نیکى و پرهیزگارى با هم تعاون کنید و (هرگز) در راه گناه و تعدى همکارى ننمائید ” “تَعاوَنُوا عَلَى الْبِرِّ وَ التَّقْوى وَ لا تَعاوَنُوا عَلَى الْإِثْمِ وَ الْعُدْوان ” [۱۲]
بنابراین نقل این بزرگان برای ما روشن ترین قرینه بر اعتبار روایت مذکور است , اگر چه راوی روایت ضعیف باشد اما این علمای بزرگ قرینه بر صحت نقل داشته اند و به عنوان یک عبادت و برای تقرب شیعیان به خداوند آن را نقل کرده اند .
مرحوم علامه مجلسی تصریح می کند که علامه حلی و سید بن طاووس مقید بودند که روایات معتبر را نقل کنند نه روایات مجعول و بدعتی را , لذا روایت مذکور را به نقل از آنان نقل می کند :
” تتبعت الأصول المعتبره “[۱۳]
از سوی دیگر مرحوم کفعمی نیز روایت مذکور را نقل می کند :[۱۴]
مرحوم کفعمی تصریح می کند که تنها روایات صحیح و معتبر را نقل می کند :
” مأخوذه من کتب معتمد على صحتها مأمور بالتمسک بعروتها “[۱۵]
لذا می بینیم که حدیث شناس بزرگ یعنی شیخ حر عاملی با توجه به روایت مذکور تصریح به استحباب اعمال لیله الرغائب و نماز مذکور می کند :[۱۶]
و حدیث شناس بزرگ معاصر یعنی شیخ عباس قمی هم استحباب لیله الرغائب و نماز آن را می پذیرد :[۱۷]
مرجع بزرگ شیعه آیت الله بروجردی نیز از اعمال مذکور و لیله الرغائب به عنوان یک امر مستحبی یاد می کند:[۱۸]
شیخ علی نمازی شاهرودی هم که خودش یک رجالی برجسته است و کتاب مستدرکات رجال الحدیث را نوشته است , متذکر اعمال لیله الرغائب می شود :[۱۹]
برخی از فقهای شیعه نیز بر عمل مطابق با لیله الرغائب فتوا داده اند .
از آیت الله تبریزی سوال شد :
” در مورد پیدایش لیله الرغایب (اولین شب جمعۀ ماه رجب) توضیح دهید؟
پاسخ : بسمه تعالى- در فضیلت شب جمعۀ اول ماه رجب- که به آن لیله الرغائب مىگویند- اعمال مخصوص آن شب، روایتى از نبى اکرم صلّى اللّه علیه و آله و سلّم در بعضى از کتب دعا نقل شده است، اعمال این شب در مفاتیح الجنان مرحوم حاج شیخ عباس قمى بیان شده به آنجا مراجعه شود، و اللّه العالم. “[۲۰]
محمد علی بن وحید بهبهانی می آورد :
” جمعه اول ماه رجب که شبش لیله الرغائب است “[۲۱]
این مطلب را دیگران هم بیان کرده اند :[۲۲]
بنابراین تصریحات این عالمان بزرگ برای ما دلیل و حجت بر اعتبار روایت مذکور است و این که اهلسنت هم به لیله الرغائب توجه دارند , دلیل نمی شود که ما روایت مذکور را جعلی بدانیم , زیرا در مواردی اعمال عبادی بین ما و آنان مشترک است , مانند عبادتهای شبهای قدر یا ماه رمضان , شب جمعه و روز جمعه , شب نیمه شعبان و …. صرف این که عبادتی مشترک باشد , نمی تواند دلیل بر بی اعتباری آن تلقی شود .
پینوشتها:
[۱] وسائل الشیعه، ج۸، ص۹۹.
[۲] مفاتیح نوین، آیتالله مکارم شیرازی، ص۶۳۵.
[۳] اقبال الاعمال، سید بن طاووس، ج۲، ص۶۳۲؛ بحار الانوار، ج۹۵، ص۳۹۵.
[۴] ثواب الاعمال، ص۱۶۰؛ وسائل الشیعه، ج۱، ص۸۰.
[۵] المحاسن، ص۲۵؛ بحار الانوار، ج۲، ص۲۵۶.
[۶] بحار الانوار، ج۲، ص۲۵۶.
[۷] بحار الانوار، ج۲، ص۲۵۷.
[۸] https://shiapasokh.com/?p=2812
[۹] رجال کشی ج ۲ ص ۵۳۵ _ وسائل الشیعه ج ۲۷ ص ۱۵۰
[۱۰] رجوع کنید به: بحارالانوار، جلد ۱۰۴، صفحه ۱۲۵
[۱۱] إقبال الأعمال (ط – القدیمه)، ج۲، ص: ۶۳۲
[۱۲] مائده ۲
[۱۳] بحار الأنوار (ط – بیروت)، ج۱، ص: ۳ _ ج ۹۵ ص ۳۹۵ _ ۳۹۶
[۱۴] البلد الامین ص ۱۷۰
[۱۵] البلد الأمین و الدرع الحصین، مقدمه ص: ۱
[۱۶] وسایل الشیعه ج ۸ ص ۹۸ باب ۶ ” باب استحباب صلاه الرغائب لیله اول من رجب “
[۱۷] مفاتیح الجنان عربی ص ۲۳۷ _ فارسی ص ۱۳۸
[۱۸] جامع احادیث شیعه ج ۷ ص ۳۷۸
[۱۹] مستدرک سفینه البحار ج ۴ ص ۱۶۹
[۲۰] استفتاءات تبریزی ج ۲ ص ۴۸۷
[۲۱] مقامع الفضل ج ۱ ص ۵۰۶
[۲۲] سداد العباد , آل عصفور , ص ۱۳۱ _ کلمه التقوی , زین الدین بصری بحرانی , ج ۲ ص ۹۶ _ مصباح الهدی فی شرح عروه الوثقی , شیخ محمد تقی آملی ج ۹ ص ۴۴ _ مستند الشیعه , نراقی ج ۴ ص ۱۰۵ _تبصره الفقهاء , محمد تقی اصفهانی ج ۲ ص ۵۸۷ _ بیان الفقه فی شرح العروه الوثقی ج ۳ ص ۵۰۳ _ الزبده الفقهیه فی شرح الروضه البهیه , عاملی , ج ۲ ص ۳۶۷ _
