پرسش:
منظور قرآن از هفت زمین چیست و آیا مطالب قرآن در این زمینه با علم روز سازگار است؟
پاسخ:
برخی مدعی ناسازگاری قرآن با علم شدهاند و گفتهاند: «قرآن در حالی میگوید که هفت زمین وجود دارد که یک زمین بیشتر وجود ندارد و اثری از شش زمین دیگر نیست». در این نوشتار این ادعا بررسی و نقد میشود.
«أرض» در قرآن
واژه «أرض» در عربی به معنای «پایین» است و در قرآن برای مصادیق مختلف بهکار رفته است:
۱. کره زمین: ﴿وَ إِلَى اَلْأَرْضِ کَیْفَ سُطِحَتْ﴾؛(۱) و [آیا نمینگرند] به زمین که چگونه گسترده شده؟ ﴿خَلَقَ اَلسَّمٰاوٰاتِ وَ اَلْأَرْضَ بِالْحَقِّ …﴾؛(۲) آسمانها و زمین را بهحق آفرید …
۲. بخشی از زمین: ﴿اُقْتُلُوا یُوسُفَ أَوِ اِطْرَحُوهُ أَرْضاً یَخْلُ لَکُمْ وَجْهُ أَبِیکُمْ …﴾؛(۳) [یکی گفت:] یوسف را بکشید یا او را در سرزمینی نامعلوم بیندازید تا توجه و محبت پدرتان فقط متوجه شما شود …؛ ﴿وَ نَجَّیْنٰاهُ وَ لُوطاً إِلَى اَلْأَرْضِ اَلَّتِی بٰارَکْنٰا فِیهٰا لِلْعٰالَمِینَ﴾؛(۴) و او و لوط را از آن دیار نجات دادیم و به سرزمینی بردیم که در آن برای جهانیان برکت نهادهایم؛
۳. دنیا در مقابل آخرت: ﴿وَ لَوْ شِئْنٰا لَرَفَعْنٰاهُ بِهٰا وَ لٰکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى اَلْأَرْضِ وَ اِتَّبَعَ هَوٰاهُ …﴾؛(۵) و اگر میخواستیم او را بهواسطه آن درجات بالا ببریم، اما او به امور دنیوی و زودگذر تمایل یافت و از هوای نفس پیروی کرد …
۴. محل گردهمآیی انسانها در قیامت: ﴿وَ أَشْرَقَتِ اَلْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهٰا وَ وُضِعَ اَلْکِتٰابُ وَ جِیءَ بِالنَّبِیِّینَ وَ اَلشُّهَدٰاءِ وَ قُضِیَ بَیْنَهُمْ بِالْحَقِّ وَ هُمْ لاٰ یُظْلَمُونَ﴾؛(۶) و زمین به نور پروردگار روشن میشود و کتاب اعمال نهاده میشود و پیامبران و گواهان آورده میشوند و میان مردم بهحق داوری خواهد شد؛
۵. بهشت: ﴿وَ قٰالُوا اَلْحَمْدُ لِلّٰهِ اَلَّذِی صَدَقَنٰا وَعْدَهُ وَ أَوْرَثَنَا اَلْأَرْضَ نَتَبَوَّأُ مِنَ اَلْجَنَّهِ حَیْثُ نَشٰاءُ فَنِعْمَ أَجْرُ اَلْعٰامِلِینَ﴾؛(۷) میگویند: ستایش از آن خداست که به وعدهاش وفا کرد و زمین[به معنی بهشت] را به ما میراث داد تا هرجا از بهشت خواهیم جای خود را بگیریم؛ چه نیکوست پاداش کارگران. (۸)
تعداد زمین در قرآن
آسمان در قرآن هم بهصورت مفرد «سماء» و هم به شکل جمع «سماوات» آمده و صریحاً از هفت آسمان سخن رفته است: «سَبع سَماوات» یا «السَّماواتُ السَبع». اما «أرض» در قرآن همواره بهصورت مفرد بهکار رفته و جمع آن در قرآن نیامده است. تنها آیهای که برخی آن را مؤید زمینهای هفتگانه دانستهاند، آیه ۱۲ سوره طلاق است:
﴿اَللّٰهُ اَلَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ مِنَ اَلْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ …﴾؛(۹) خداست که هفت آسمان و مثل آنها زمین را آفرید …
در تفسیر «مِثْلَهُنَّ» اختلاف نظر است. عدهای گفتهاند منظور این است که زمین نیز مانند آسمان هفتتایی است؛ اما گروهی دیگر معتقدند مراد این است که زمین از جهت عظمت و پیچیدگی، متحرک بودن، ماندگاری در فضا بدون ستون، یا برخی ویژگیهای دیگر «مانند» آسمان است، نه از نظر عدد. حتی اگر ادعای اول را بپذیریم، از نظر علمی هم لزوماً ناسازگاری وجود ندارد؛ زیرا «هفت زمین» میتواند معانی مختلفی داشته باشد: خشکیهای وسیع هفتگانه، هفت لایه یا طبقه زمین، یا حتی زمینهای مسکونی در سایر منظومهها. همچنین اگر عدد هفت بهمعنای «کثرت» بهکار رفته باشد و خود عدد هفت مقصود نباشد، «أرض» میتواند به معنی «بخش» یا «قسمتی» از زمین باشد که این معنا نیز با واقعیت و علم سازگار است؛ زیرا کره زمین از بخشهای متعدد تشکیل شده است. (۱۰)
نتیجهگیری:
واژه «أرض» در قرآن معانی متعددی دارد: کره زمین، بخشی از خشکی، دنیا در مقابل آخرت، محل گردهمآیی در قیامت و حتی بهشت. کاربردش در قرآن بصورت مفرد است که نشاندهنده یکپارچگی معناست. برخی آیه ﴿اَللّٰهُ اَلَّذِی خَلَقَ سَبْعَ سَمٰاوٰاتٍ وَ مِنَ اَلْأَرْضِ مِثْلَهُنَّ …﴾ را دال بر وجود «هفت زمین» دانستهاند، ولی حتی در این صورت نیز آیه با علم مناقشهای ندارد؛ چون «هفت زمین» میتواند به خشکیهای بزرگ، لایهها یا بخشهای متعدد زمین اشاره کند یا اینکه عدد هفت نشانۀ کثرت باشد که در این صورت آیه بیان میکند زمین از بخشهای فراوانی تشکیل شده که این مطلب با واقعیت همخوانی دارد.
برای مطالعه بیشتر:
نجفی، روحالله، مقاله «بررسی انگاره “زمینهای هفتگانه” در قرآن»، دوفصلنامه علوم قرآن و حدیث، دوره ۵۱، ش ۱، صص ۲۴۹-۲۶۲.
پینوشتها:
۱. سوره غاشیه، آیه ۲۰.
۲. سوره تغابن، آیه ۳.
۳. سوره یوسف، آیه ۹.
۴. سوره انبیاء، آیه ۷۱.
۵. سوره اعراف، آیه ۱۷۶.
۶. سوره زمر، آیه ۶۹.
۷. سوره زمر، آیه ۷۴.
۸. تفلیسی، حبیش، وجوه قرآن، تهران، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ چهارم، ۱۳۸۶ ش، ص ۱۴-۱۵؛ مسترحمی، سید عیسی، نجومشناسی در قرآن، قم، مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات، ۱۳۹۵ ش، ص ۱۴۳-۱۴۵.
۹. مسترحمی، سید عیسی، نجومشناسی در قرآن، قم، مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات، ۱۳۹۵ ش، ص ۱۴۵-۱۴۸؛ رضایی، حسین، عرصه سیمرغ (پاسخی قاطع به شبهات کتاب «نقد قرآن سُها»)، قم، پژوهشگاه فرهنگ و معارف قرآن، ۱۳۹۸ ش، ص ۱۳۹-۱۴۱؛ ایروانی، جواد، درسنامه نقد شبهات قرآنی، مشهد، حوزه علمیه خراسان، چاپ اول، ۱۴۰۱ ش، ص ۲۰۹.
۱۰. نجفی، روحالله، مقاله «بررسی انگاره “زمینهای هفتگانه” در قرآن»، دوفصلنامه علوم قرآن و حدیث، دوره ۵۱، ش ۱، صص ۲۴۹-۲۶۲.