پرسش:
موضع اسلام درباره نجس بودن سگ چیست؟ آیا میشود چون نجس است آزارش دهیم؟
پاسخ:
خداوند متعال در آفرینش هیچ موجودی مجبور نیست و همه مخلوقاتی که میآفریند را دوست دارد مگر اینکه مخلوقی مانند انسانهای گنهکار با انتخاب خودشان شایستگی محبت الهی را از دست بدهند. حکم فقهی نجس بودن سگ به نحوه ارتباط انسان با سگ باز میگردد و به معنی پستی و پلیدی آن حیوان نیست، چنانچه خون که زندگی بدون آن ممکن نیست نیز از جهت حکم فقهی نجس است. در قرآن کریم از سگ اصحاب کهف یاد شده و در روایات از حیواناتی شمرده شده که وارد بهشت میشوند.
درباره نجاست سگ توجه به این نکات مفید است:
۱. موضوع نجاست سگ یک مسئله فقهی است. در قرآن کریم درباره طهارت و نجاست سگ سخنی به میان نیامده است. البته اینگونه نیست که همه احکام فقهی در قرآن کریم آمده باشد. قرآن کریم در احکام فقهی معمولاً به کلیات بسنده کرده است و تبیین و تفسیر آن را به پیامبر اکرم(ص) و به دنبال آن، امامان معصوم(ع) سپرده است. برای نمونه هنگامیکه به احکام فقهی نماز توجه میکنیم میبینم که احکام زیادی دارد در حالی که در قرآن کریم تعداد انگشتشماری از آنها آمده است.
۲. اما درباره دلیل نجاست سگ گفتنی است که روایاتی که از امامان(ع) در این باب به دست ما رسیده دو گونه است: روایاتی که در آنها واژه نجس بهصراحت آمده است و روایاتی که در آنها کلمه نجس بهصراحت بیاننشده، بلکه از باب ملازمه، نجاست سگ فهمیده میشود. در اینگونه روایات به تناسب پرسشهایی که از امام(ع) درباره آب نیمخورده سگ شده و جوابهایی که ائمه(ع) دادهاند نجاست سگ استفاده میشود؛ به چند مورداشاره میشود:
از امام صادق(ع) درباره سگ سؤال شد. آن حضرت فرمودند: «نجس است. آب نیمخورده سگ را دور بریزید و با آن وضو نگیرید، ظرف آب را ابتدا با خاک و سپس با آب بشویید». همچنین ابن شریح از امام صادق(ع) در مورد نیمخورده سگ میپرسد که حضرت فرمودند: «نه، به خدا قسم، آن نجس است». (۱)
ابیسهیل از امام صادق(ع) پرسید در مورد سگ، که حضرت سه بار فرمودند: «سگ نجس است». (۲)
بنابراین، در متون روایی شواهدی بر نجاست سگ وجود دارد که به برخی از آنها اجمالاً اشاره شد.
۳. بنابراین روشن میشود که دلیل نجاست سگ، روایاتی است که از امامان(ع) است رسیده است. روایات امامان(ع) نیز چیزی نیست جز بیان احکام الهی که از روشهای مختلفی به امامان(ع) ابلاغشده است و آنها نیز موظفاند آن را به ما ابلاغ کنند؛ اما چرا امامان(ع) بهحکم الهی سگ را نجس معرفی کردهاند؟ برای این حکم، حکمتهای متعددی مطرحشده است اما معلوم نیست که حقیقتاً علت نجس شمردن سگ از سوی خداوند، همین حکمتها باشد. همین مقدار میدانیم که خداوند بدون حکمت، چیزی را نجس معرفی نمیکند.
۴. اما درباره سگ پلیس و امداد و… گفتنی است که اگرچه سگ ازنظر فقه اسلام جزء نجاسات شمردهشده و خریدوفروش آن حرام است اما به فتوای مراجع معظم تقلید خریدوفروش و نگهداری سگ شکاری و سگ گله و زراعت و سگ باغ و بستان و خانه و غیره از حکم حرمت خریدوفروش استثناء شده است ولی نجاست آنها به قوت خود باقی است. چنین سگهایی (سگ نگهبان، شکار، سگ پلیس و…) به لحاظ انتفاعی که دارند مال محسوب شده، قابلخرید و فروش و رهن و اجاره و…هستند، صدمه به آنان ضمان آور و مستوجب پرداخت خسارت است و حتی نفقه آن مانند تأمین خوراک و درمان آن بر مالک واجب است. (۳)
۵. مطلب آخر اینکه پیشوایان و بزرگان مذهبی ما، بااینکه عقیده به نجاست سگ دارند، امّا ظلم به این حیوان را روا ندانسته، حقوحقوقی برای آن قائل شدهاند. با مطالعه در آثار دانشمندان اسلامی این مسئله بهروشنی قابلدرک است. مثلاً در کتب فقهی آمده است اگر شخصی، به مقدار وضو گرفتن آب داشته باشد و بترسد که اگر با آن وضو بگیرد، دچار تشنگی شود، بر او واجب است که تیمم کند و آب را برای نوشیدن نگهدارد. صاحب جواهر (قدّس سرّه)، پس از نقل این فتوا مینویسد: «وکذا الحیوان اذا کان کذلک وان کان کلبا»(۴)؛ یعنی: «اگر از تشنگی حیوانی نیز بترسد، حکم همین است، گرچه آن حیوان، سگ باشد.»
در متون روایی ما نیز روایات فراوانی، بر توجه به حقوق سگ بهعنوان یک حیوان تأکیددارند. در بعضی از روایات از اذیت و آزار سگ منع شده، در دستهای دیگر به اطعام و سیراب کردن سگ توجه شده است.
روایتشده از رسول خدا(ص) که آن حضرت فرمود: در شب معراج، بر آتش دوزخ اطلاع یافتم. در آنجا دیدم زنی عذاب میشود. درباره او پرسیدم. گفته شد: سبب کیفر دیدن او این است که او گربهای را بسته و به او آب و غذا نداده و نگذاشته روی زمین چیزی پیدا کند و بخورد تا اینکه مرده است. بدین سبب خدا او را کیفر میدهد. و بر بهشت اطلاع یافتم. در آنجا زنی زناکار را دیدم. درباره او پرسیدم. گفته شد: سبب پاداش وی این است که روزی گذرش به سگی افتاد که از شدت تشنگی زبانش بیرون افتاده بود. وی لباس خود را در چاه فروبرد، آب آن را در گلوی سگ فشرد تا سیراب شد. بدین سبب خدا او را بخشید (۵).
پینوشتها:
۱. حرّعاملی، محمدبن الحسن، وسائل الشیعه، ج۳، باب ۱۲، از ابواب نجاست،
۲. حرّعاملی، محمدبن الحسن، وسائل الشیعه، ج۳، باب ۱۲، از ابواب نجاست.
۳. مراجعه کنید به: علامه جعفری، رسائل فقهی، بخش حقوق حیوانات، ص۱۱۱ به بعد
۴. نجفی، جواهرالکلام، ج۵، ص۱۱۴.
۵. شیخ طوسی، مبسوط، ج۶، ص۴۷.
