پرسش:
پولدار نیکوکار با انفاقهایش هم دنیا را دارد و هم آخرت را…؛ اما فقیر نیکوکار دنیا را که قطعاً ندارد؛ آخرت را هم شاید نداشته باشد. (چون نسبت به نیکوکار انفاق چندانی ندارد.) پس این نابرابری و بی عدالتی در میان بندگان خدا، چگونه عدالتی است؟
پاسخ:
1- آیا تمام این صورت مسأله، برای این طرح شده که در عدالت خداوند سبحان تشکیک شود؟!
2- اگر فقیر نیکوکار، هیچ ندارد، پس چگونه نیکوکاری میکند و فقیر نیکوکار خوانده میشود؟!
در این پرسش یا شبهه، بهشت رفتن پولدار نیکوکار، حتمی و قطعی فرض شده است، اما عاقبت به خیری و بهشت رفتن فقیر، با به واژۀ (شاید)، محتمل شمرده شده است؛ چرا؟! بنابراین، صورت مسأله به این شکل، درست نیست که به پاسخی درست و متقن برسد!
الف – اسلام عزیز، یک دین عملگرا (پراگماتیسم) نیست که فقط بر «کار نیکو» تأکید نموده باشد؛ بلکه دین و شریعت خداوند متعال برای هدایت، رشد و سعادت بندگانش میباشد.
ب – اسلام عزیز، دین سرمایهداری (کاپیتالیسم) نیز نمیباشد که فقط پولداری را شرط برای کار نیکو بیان داشته باشد؛ بلکه دین إلهی برای انسانسازی در هر شرایطی میباشد. بیشتر عاقلان، عالمان، مؤمنان، متقیان و مجاهدان در راه خدا، ثروتمند نبوده و نیستند.
ج – کار نیکو نیز فقط “انفاق مالی” نیست که اگر کسی فقیر باشد، از آن محروم گردد.
ایمان مقدم است
شرط اصلی برای سعادت دنیوی و اخروی، «ایمان» است که البته مستلزم شناخت [معرفت] میباشد. چنان که همیشه در آیات، به “ایمان”، پیش از “عمل صالح” تصریح شده است و سعادتمندی را برای کسانی بیان نموده که با برخورداری از “ایمان”، “عمل صالح” انجام میدهند:
«وَمَنْ يَعْمَلْ مِنَ الصَّالِحَاتِ مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِكَ يَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ وَلَا يُظْلَمُونَ نَقِيرًا» (النساء، 124)
– و كسی كه چيزی از اعمال صالح انجام دهد خواه مرد باشد يا زن، اما ايمان داشته باشد، چنان كسانی داخل در بهشت میشوند و كمترين ستمی به آنها نخواهد شد.
«مَنْ عَمِلَ صَالِحًا مِنْ ذَكَرٍ أَوْ أُنْثَى وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَيَاةً طَيِّبَةً وَلَنَجْزِيَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بِأَحْسَنِ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ» (النّحل، 97)
– هر كس عمل صالح كند، در حالی كه مؤمن است، خواه مرد باشد يا زن، به او حيات پاكيزه میبخشيم، و پاداش آنها را بهتر از اعمالی كه انجام دادهاند خواهيم داد .
دربارۀ بندگان کافرش فرمود:
«إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الَّذِينَ كَفَرُوا فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ» (الأنفال، 55)
– بیتردید، بدترين جنبندگان نزد خدا، كسانی هستند كه راه كفر پيش گرفتند و ايمان نمیآورند.
و در توصیف آخرت آنان فرمود:
«وَأَنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابًا أَلِيمًا» (الإسراء، 10)
– و برای آنان که به قیامت ایمان نمیآورند، عذابی دردناک آماده کردهایم.
بنابر این، اگر ثروتمندی، میلیاردها داشته باشد و همه را انفاق نماید، اما ایمان به توحید، معاد، پیامبر و کتاب خدا نداشته باشد، هرگز وارد بهشت نمیشود!
●- کار نیکو، باید برای خدا به انجام رسد تا در آخرت نیز به حساب آید و به آن اجر داده شود، لذا کارهای نیک کفار و مشرکین که جز دنیا را باور ندارند و هر چه کردند، برای خودشان در دنیا بوده است، در همین دنیای فانی میماند و از بین میرود:
«وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ» (الأعراف، 147)
– و كسانی كه آيات ما و لقای (دیدار) رستاخيز را تكذيب (و انكار) كنند، اعمالشان نابود میگردد؛ آيا جز آنچه را عمل كردهاند پاداش داده میشوند.
و فرمود: انفاقهای آنان نیز هرگز پذیرفته نخواهد شد:
«قُلْ أَنْفِقُوا طَوْعًا أَوْ كَرْهًا لَنْ يُتَقَبَّلَ مِنْكُمْ إِنَّكُمْ كُنْتُمْ قَوْمًا فَاسِقِينَ» (التوبة، 53)
– بگو انفاق كنيد خواه از روی ميل يا اكراه، هرگز از شما پذيرفته نمیشود چرا كه شما قوم فاسقی بوديد.
انفاق
«انفاق»، معانی و مصادیق گوناگونی دارند و در اصل به معنای ایجاد خروجی میباشد؛ در مثال گفتهاند: «مانند موش که سوراخی به غیر از راه ورودی برای خودش ایجاد مینماید»؛ «نفاق» نیز به همین معناست. همچنین «انفاق» را به کم شدن مال نیز معنا کردهاند و «نفقه» به همین معناست.
در مثال دیگر، میتوان به بشکهای با ظرفیت کم یا زیاد (مانند یک تانکر) اشاره نمود؛ اما این ظرفیت محدود است و وقتی پُر شد، نه تنها دیگر ورودی نخواهد داشت، بلکه داراییاش راکد و بدون فایده میماند! اما اگر برای این ظرف یک سوراخی ایجاد شود که خروجی داشته باشد، همیشه ورودی دارد، هیچ گاه راکد نمیگردد و همیشه جریان دارد.
یک – «انفاق»، یک کار نیکوی مستحبی نیست، بلکه یک امر واجب بر همگان میباشد، لذا ضمن امر به «انفاق در راه خدا»، متذکر گردید که خودداری از «انفاق»، موجب هلاکت میگردد، مانند متعفن شدن همان آب راکد در درون بشکه یا تانکر یا حتی برکه!
«وَأَنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ وَأَحْسِنُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُحْسِنِينَ» (البقره، 195)
– و در راه خدا انفاق كنيد و خود را با دست خود به هلاكت ميفكنيد و نيكى كنيد كه خدا نيكوكاران را دوست مىدارد.
دو – اگر چه «انفاق» بیشتر در کمکهای مالی دیده میشود، اما اختصاصی به پول یا کالا ندارد؛ بلکه خدمات نیز مصداق «انفاق» میباشند، چه تعلیم و تربیت باشد، چه کمک رسانی عملی به نیازمندان.
خداوند متعال در مورد انفاق نفرمود که «پول بدهید»، بلکه فرمود:
«آمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَأَنْفِقُوا مِمَّا جَعَلَكُمْ مُسْتَخْلَفِينَ فِيهِ فَالَّذِينَ آمَنُوا مِنْكُمْ وَأَنْفَقُوا لَهُمْ أَجْرٌ كَبِيرٌ» (الحدید، 7)
– به خدا و پيامبر او ايمان آوريد و از آنچه شما را در [استفاده از] آن جانشين [ديگران] كرده انفاق كنيد؛ پس كسانى از شما كه ايمان آورده و انفاق كرده باشند پاداش بزرگى خواهند داشت.
و اگر دقت کنیم، متوجه میشویم که ما در هر امری، جانشینان و وارثان گذشتگان میباشیم.
●- هیچ کسی نمیتواند از چیزی که ندارد، انفاق کند. به قول حکما: «معطی شیء نمیتواند فاقد شیء باشد»؛ بنابراین، انفاق همیشه از دارایی میباشد، لذا باز هم با مقدم شمردن ایمان، به بندگانش مؤمنش فرمود: «از آن چه خدا به شما داده انفاق کنید»:
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ» (البقره، 254)
– ای كسانی كه ايمان آوردهايد! از آنچه به شما روزی دادهايم، انفاق كنيد! پيش از آنكه روزی فرا رسد كه در آن، نه خريد و فروش است (تا بتوانيد سعادت و نجات از كيفر را برای خود خريداری كنيد)، و نه دوستی (و رفاقتهای مادی سودی دارد)، و نه شفاعت، (زيرا شما شايسته شفاعت نخواهيد بود). و كافران، خود ستمگرند، (هم به خودشان ستم میكنند، هم به ديگران).
بدیهی است که نه تنها رزق خداوند منّان به بندگانش، فقط مادی و مالی نمیباشد، بلکه ارزاق معنوی، به مراتب بیش از رزق مادی و مالیِ محدود میباشد؛ مانند: عقل و قلب – قرآن مجید – هدایت – نعمت ولایت – امکان استغفار و دعا و امکان هرگونه خدمتی به نیازمندان آن.
امام خامنهای: «بررسی آیات انفاق در قرآن، میبینیم که به تصریح بسیاری از این آیات، یا به کمک قرائن، انفاق مالی مراد است؛ امّا در بسیاری دیگر از آیات، سخن از انفاق بهطور مطلق مطرح شده و مسلّم است که شامل انفاق مالی و نیز غیر مالی میشود.
بنابراین، انفاق در قرآن تنها پول دادن نیست. انفاق مالی در برابر انفاقات دیگر بسیار ناچیز است. انفاق این است که آنچه خدا به تو داده، برای دیگران انفاق کنی. ازجمله ویژگیهای منافق، عدم انفاق است.» (تفسیر آیه 67 از سوره برائت).
محاسبۀ اعمال، چرتکهای و کیلویی نیست
اگر چه زیادتی عمل صالح، بسیار نیکو و پُر ثمر میباشد، اما هرگز گمان نشود که خداوند متعال، اعمال را عددی یا کیلویی محاسبه مینماید و اجر میدهد! مثلاً اگر دو نفر گوسفندی را برای انفاق در راه خدا قربانی نمایند، به آن که گوسفندش سنگینتر است، اجر بیشتری میدهد! بلکه به نیّت و اخلاص نگاه میکند و آن را حساب آورده و اجر میدهد؛ چنان که فرمود:
«لَنْ يَنَالَ اللَّهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَاؤُهَا وَلَكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوَى مِنْكُمْ كَذَلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللَّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَبَشِّرِ الْمُحْسِنِينَ» (الحج، 37)
– هرگز نه گوشتها و نه خونهای آنها به خدا نمیرسد، آنچه به او میرسد تقوا و پرهيزگاری شماست! اينگونه خداوند آنها را مسخر شما ساخته تا او را به خاطر هدايتتان بزرگ بشمريد و بشارت ده نيكوكاران را.
●- بنابراین، اگر فقیر هیچ نداشته باشد، تکلیفی هم به انفاق مادی ندارد، اما اگر کمی داشته باشد، از آن نیز میتواند انفاق مالی کند، حتی به یک حبّ خرما یا یک جرعه آب. اما فقیر عاقل و مؤمن، در انفاقهای غیر مادی، چیزی از ثروتمند کم ندارد که نتواند انفاق کند.
*- آیا انفاق تشنهای که فقط یک لیوان آب دارد و تمام آن یا نصف آن را به تشنۀ دیگری میدهد [که در جبههها بسیار اتفاق افتاده] بیشتر است، یا کسی که دهها میلیارد ثروت دارد، اما فقط یکصد یا چند صد هزار تومان انفاق میکند؟!
