پرسش:
چرا در هیچجای قرآن به نقش زن در مادهٔ اولیهٔ کودک اشارهای نشده است؟ آیا قرآن بر پایهٔ یک باور قدیمی و نادرست شکل گرفته که کودک را صرفاً حاصل منی مرد میدانستند؟
پاسخ:
قرآن در توصیف مبدأ آفرینش انسان از واژهٔ «نطفه» استفاده کرده و این واژه در عربی برای مطلق مایع بهکار میرود؛ بنابراین شامل ترشحات زن نیز میشود و اختصاصی به منی مرد ندارد.
برخی مدعی ناسازگاری قرآن با علم شده و گفتهاند: «قرآن در تمام بحث تولیدمثل انسان به نقش تخمک زن اشاره نکرده و تنها به ذخیرهٔ اسپرم مرد در رحم زن اشاره دارد. تخمک زن بسیار ریز است و در قرن هفتم هجری قمری (زمان نزول قرآن) نقش آن شناخته نشده بود. مراد از منی، تخمک زن نیست؛ زیرا گفته شده که انسان از «ماءدافق» یعنی آب جهنده ساخته میشود و این وصف تنها دربارهٔ منی مرد صادق است. زن اصولاً منی ندارد و تنها ترشحاتی در مجرای تناسلی دارد که انتقال اسپرم را تسهیل میکند و تخمک زن با پارهشدن جدار تخمدان آزاد میشود و آب جهنده نیست. از سوی دیگر اگر میخواست بگوید انسان از منی مرد و زن ساخته میشود باید «ماء دافق» را به صورت تثنیه بهکار میبرد نه مفرد. بازهم میبینید که پیامبر این غلط رایج را وارد قرآن کرده و به خدا نسبت داده است.»
در این نوشتار این مدعا بررسی و نقد میشود.
معناشناسی «نطفه» در قرآن
واژهٔ «نطفه» در عربی طیف وسیعی از معانی را دربر میگیرد. این واژه میتواند به مقدار اندکی از مایع، معادل یک قطره، اشاره کند و نیز به جریان ضعیف و آهستهٔ مایع اطلاق شود. به نطفهٔ زنومرد هر دو «نطفه» گفته میشود. همچنین «نطفه» بهطور کلی میتواند به آب صاف و خالص، فارغ از کمّیت آن، اطلاق شود. برای نمونه، امیرالمؤمنین علیهالسلام در پیشگویی خود پیش از آغاز جنگ با خوارج فرمودند: «مَصَارِعُهُمْ دُونَ النُّطْفَهِ وَ اللَّهِ لَا یُفْلِتُ مِنْهُمْ عَشَرَهٌ وَ لَا یَهْلِکُ مِنْکُمْ عَشَرَه» (پیامدهای قتلگاه آنها آنسوی آب است)؛ در اینجا هم «نطفه» به معنای آب است.
واژهٔ «دافق» نیز لزوماً به معنای «جهنده» نیست و در معانی «ریختهشده» و «متحرک» نیز بهکار رفته است؛ چون نطفهٔ زن و مرد هر دو متحرکاند، اطلاق وصف «متحرک» بر هر دو صحیح است. ممکن است پرسیده شود اگر منظور از «ماء دافق» هر دو نطفهٔ زن و مرد است و اختصاص به مرد ندارد، چرا بهصورت مفرد («ماء دافق») آمده و نه بهصورت تثنیه («مائین دافقین»)؟ در پاسخ باید گفت: نطفۀ زن و مرد در رحم با هم ترکیب و یگانگی پیدا میکنند، بنابراین میتوان به اعتبار ترکیب آن دو، با لفظ مفرد یاد شود. (۲)
آیات قرآن و اشاره به نقش زن در مادهٔ اولیهٔ کودک
هدف اصلی قرآن ارائهٔ یک کتاب علمی در حوزهٔ زیستشناسی نیست؛ بلکه دعوت به توحید، بندگی، اخلاق و زندگی سالم است. آیات مربوط به آفرینش انسان برای نمایش قدرت و حکمت پروردگار و دعوت به تفکر در آفرینش نازل شدهاند، نه برای تشریح دقیق تمام جزئیات علمی. با این حال، بین قرآن و علم تعارضی وجود ندارد و قرآن به حقایقی اشاره کرده که در زمان نزول ناشناخته بودند و قرنها بعد کشف شدهاند.
برای نمونه، در آیهٔ دوم سورهٔ انسان به نقش هر دو عامل جنسیتی مرد و زن در خلقت انسان اشاره شده است: «﴿إِنّٰا خَلَقْنَا اَلْإِنْسٰانَ مِنْ نُطْفَهٍ أَمْشٰاجٍ …﴾؛ ما انسان را از نطفهٔ آمیخته آفریدیم…»
واژهٔ «أمشاج» از ریشهٔ «مَشَجَ» به معنای «آمیخته»، «مخلوط» و «دَرهم» گرفته شده و در این سیاق به آمیزش سلولهای جنسی نر (اسپرماتوزوئید) و ماده (تخمک) اشاره دارد. نکتهٔ قابل توجه آن است که تقریباً همهٔ مفسران، حتی از صدر اسلام، این آیه را ناظر بر اختلاط نطفۀ زن و مرد دانستهاند. برای نمونه، مقاتل بن سلیمان (درگذشتهٔ ۱۵۰ ه.ق) در تفسیر خود که از قدیمیترین تفاسیر قرآن است مینویسد: «إِنَّا خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ نُطْفَهٍ أَمْشَاجٍ نَبْتَلِیهِ، یعنی ماء مختلطا و هو ماء الرجل و ماء المرأه؛ همانا ما انسان را از نطفهای آمیخته آفریدیم… منظور از آب آمیخته، آب مرد و آب زن است.» (۴)
ابو زکریا یحیی بن زیاد فراء (درگذشتهٔ ۲۰۷ ه.ق) نیز آورده است: «الأمشاج: الأخلاط، ماء الرجل و ماء المرأه؛ امشاج یعنی مخلوطها، آب مرد و آب زن.» (۵) ابن قتیبه دینوری (درگذشتهٔ ۲۷۶ ه.ق) نیز آیه را چنین تفسیر کرده است: «اختلاط ماء الرجل بماء المرأه؛ مخلوط شدن آب مرد با آب زن.» (۶)
این تفسیر قرآنی، با در نظر گرفتن زمینهٔ تاریخی نزول آیات، از مصادیق اعجاز قلمداد میشود؛ زیرا نقش همزمان اسپرم مرد و تخمک زن در تکوین انسان تنها در سال ۱۸۷۵ میلادی اثبات شد. این تفاوت زمانی چشمگیر موجب میشود پرسشی مطرح شود: چگونه قرآنی که در قرن هفتم هجری قمری نازل شده، حقیقتی را بیان کرده که قرنها بعد به دست علم کشف شده است؟ این انطباق میان معارف قرآنی و کشفیات علمی، یکی از دلایل استدلال به اعجاز قرآن و نشانهای در اثبات الهی بودن آن و پیامبری حضرت محمد صلیاللهعلیهوآله شمرده شده است. (۷)
نتیجهٔ بحث
قرآن در آیات متعدد از واژهٔ «نطفه» برای اشاره به مبدأ خلقت انسان بهره برده است. این واژه در زبان عربی به معنای «قطرهای از مایع» است و لزوماً محدود به منی مرد نیست؛ بنابراین در بسیاری از تفاسیر «نطفه» به آمیزهای از آب مرد و زن یا قطرهای که از هر دو منشأ میگیرد تفسیر شده است. همچنین کلمهٔ «دافق» در معناهای «متحرک» و «ریختهشده» بهکار رفته و شامل نطفهٔ زن و مرد هر دو میشود. علاوه بر این، تعبیر «امشاج» بهروشنی به ترکیب اسپرم مرد با تخمک زن اشاره دارد و از این منظر قرآن به نقش زن در مادهٔ اولیهٔ کودک خبر داده است. با توجه به اینکه نقش زن در تولیدمثل طی قرنها پس از نزول قرآن بهصورت علمی اثبات شد، اشارهٔ آیات به این حقیقت را میتوان نمونهای از اعجاز علمی قرآن دانست.
برای مطالعهٔ بیشتر:
اسمی، صمد و همکاران، «بررسی شبکهٔ معنایی نطفه در قرآن کریم با پاسخ به شبهات»، دوفصلنامهٔ انسانپژوهی دینی، ش ۳۹، ۱۳۹۷ ش، صص ۱۸۷-۲۰۶.
پینوشتها
۱. سید رضی، محمد بن حسین، نهجالبلاغه، تحقیق: صبحی صالح، قم، انتشارات هجرت، چاپ اول، ۱۴۱۴ ق، خطبهٔ ۵۹، ص ۹۳.
۲. اسمی، صمد و همکاران، «بررسی شبکهٔ معنایی نطفه در قرآن کریم با پاسخ به شبهات»، دوفصلنامهٔ انسانپژوهی دینی، ش ۳۹، ۱۳۹۷ ش، صص ۱۸۷-۲۰۶، ص ۱۸۹، ۱۹۹ و ۲۰۰.
۳. ابنمنظور، محمد، لسانالعرب، بیروت، دارالفکر، چاپ اول، بیتا، ج ۲، ص ۳۶۷؛ جوهری، اسماعیل بن حماد، الصحاح، بیروت، دارالعلم للملایین، چاپ سوم، ۱۴۰۴ ق، ج ۱، ص ۳۴۱.
۴. مقاتل بن سلیمان، تفسیر مقاتل، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول، ۱۴۲۳ ق، ج ۴، ص ۵۲۲.
۵. فراء، یحیى، معانی القرآن، قاهره، الهيئة المصریه العامه للکتاب، ۱۹۸۰ م، ج ۳، ص ۲۱۴.
۶. ابن قتیبه، عبدالله، تفسیر غریب القرآن، بیروت، دار و مکتبهٔ الهلال، ۱۴۱۱ ق، ص ۴۲۹.
۷. خیراللهی، زهرا و حسین رضایی، «بررسی انتقادی شبهات کتاب نقد قرآن پیرامون آیات مربوط به جنینشناسی»، پژوهشهای قرآن و حدیث، سال ۵۱، ش ۲، ۱۳۹۷ ش، ص ۲۲۱-۲۲۲.