پرسش:
چرا روزۀ ماه مبارک رمضان واجب است و باید روزه بگیریم، در واقع حکمت یا فلسفهاش چیست؟
پاسخ:
الف – علّت اصلی تمامی واجبات و محرمات (احکام) در اسلام عزیز، این است که خداوند سبحان آنها را واجب یا حرام اعلام نموده است؛ و البته از یک سو میدانیم که خالق انسان و جهان، علیم و حکیم میباشد، لذا تمامی اوامر و نواهیاش علیمانه و حکیمانه میباشد؛ و از سویی دیگر، میدانیم که او غنی و بینیاز میباشد، لذا تمامی دستورات و احکامی که ابلاغ نموده، لازمۀ رشد، کمال و سعادت دنیوی و اخروی انسان میباشد.
ب – حکمت یا فلسفۀ اولیه و اصلی انجام تکالیف الهی نیز همان بندگی خالصانۀ حق تعالی میباشد، چرا که آدمی مخلوق و بنده [عبد] است و بندگی در سرشت او نهادینه شده است؛ از اینرو، هیچ انسانی وجود نداشته و ندارد که هیچ نوع پرستش و بندگی [عبادت] نداشته باشد؛ حال بعضی خالق و ربّ خود را شناختهاند، به او ایمان آوردهاند و او را بندگی میکنند، و برخی دیگر، جایگزینهایی برگزیدهاند و آنها را بندگی میکنند؛ حال خواه هوای نفس خودشان و دیگران باشد، یا سایر إلهههای دورغین [مانند: شهوت، قدرت، ثروت، شهرت و …] باشند، یا بُتها و طاغوتهای زمان باشند! فرمود:
«أَرَأَيْتَ مَنِ اتَّخَذَ إِلَهَهُ هَوَاهُ أَفَأَنْتَ تَكُونُ عَلَيْهِ وَكِيلًا» (الفرقان، 43)
– آيا ديدی كسی را كه هوای نفس خويش را معبود خود برگزيده است؟ آيا تو میتوانی وکیل آنها باشی [آنها را هدایت کنی یا نجات دهی]؟!
ج – چه در احادیث و چه در متون علمی، اشاراتی به فواید روحی، معنوی و جمسیِ عباداتی چون روزه شده است؛ اما اینها اشاره به فواید و آثار آنها دارد؛ چرا که قطعاً تمامی واجبات إلهی برای انسان مفید و محرمات إلهی مضرّ میباشند؛ اما، حکمت اصلی در انجام تمامی احکام، اطاعت و بندگی خالصانۀ خداوند رحمان و رحیم میباشد که سبب رشد و تقرّب میگردد؛ چنان که در تمامی عباداتی چون: نماز، روزه، صدقه، جهاد و حجّ، قصد «قُربة الی الله» میباشد. بدیهی است که انجام هر کار خوبی و دوری از هر کار ناشایستهای، برای انسان و جامعه مفید است، اما تا کار عبادت خدا نباشد و برای قرب إلهی به انجام نرسد، مقبول و مفید برای حیات جاودان اخروی نخواهد بود؛ بلکه در همین دنیا فانی میماند و به فنا میرود! چنان که فرمود:
«وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآيَاتِنَا وَلِقَاءِ الْآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمَالُهُمْ هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كَانُوا يَعْمَلُونَ» (الأعراف، 147)
– و كسانی كه آيات ما و دیدار رستاخيز را تكذيب (و انكار) كنند، اعمالشان نابود میگردد؛ آيا جز آنچه را عمل كردهاند پاداش داده میشوند.
منکرِ آیات الهی و معاد، کاری برای خدایی که باورش ندارد به انجام نرسانده که از او پاداشی بخواهد و کاری برای آخرت خود ننموده که آنجا حساب شود و به کارش بیاید!
ماه مبارک رمضان
پیش از رسیدن به حکمت و فواید روزه در ماه مبارک رمضان، باید عظمت این ماه را بشناسیم که ماه میهمانی خدا، ماه مغفرت عمومی، ماه مناجات و اجابت دعاها، به برکت نزول قرآن کریم در این ماه میباشد.
زمین و آسمانها و هر چه در آنهاست، مخلوق خداست و از آن او میباشد؛ او خالق و مالک همه چیز میباشد «… وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَمَا بَيْنَهُمَا يَخْلُقُ مَا يَشَاءُ وَاللَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ – فرمانروايى آسمانها و زمين و آنچه ميان آن دو است، از آن خداست؛ هر چه بخواهد مىآفريند و خدا بر هر چيزى تواناست» (المائدة، 17). اما او، مکانها و زمانهایی را به خود اختصاص داده و به آنها تقدس بخشیده است. مانند: کعبۀ معظمه، تمامی مساجد، سه ماه رجب، شعبان و رمضان، عید فطر و عید قربان.
*- زمان و مکان، تفاوتهای بسیاری دارند و البته زمان بر مکان، فضیلتهایی دارد. به عنوان مثال:
1- برای اقامۀ نمازهای واجب، باید بدن شما رو به کعبۀ معظمه قرار گیرد؛ اما هر کجا که باشید، او با شماست «وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ» و هر زمان که به او توجه کنید و او را صدا کنید، پاسخ میدهد. بنابراین، بندگی زمان دارد، اما مکان ندارد؛ و البته در هر آنی و هر حالی باید بندۀ او بود و او را بندگی نمود.
2- “مکان” را باید به سویش بروید، و چه بسا شرایط مهیا نباشد و نتوانید بروید؛ اما “زمان” خودش به سوی شما میآید، چنان که پیامبر اکرم صلوات الله علیه و آله، در آخرین جمعۀ ماه شعبان، فرمودند: «أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ قَدْ أَقْبَلَ إِلَیْکُمْ شَهْرُ اللَّهِ بِالْبَرَکَةِ وَ الرَّحْمَةِ وَ الْمَغْفِرَةِ – ای مردم! ماه خدا با برکت و رحمت و آمرزش به سوی شما رو کرده است».
3- از فیوضات و برکات یک مکان مقدس، کسانی بهره میبرند که در آن مکان حاضر شدهاند، اما از فیوضات و برکات یک زمان مقدس، تمامی کسانی که به آن توجه داشته باشند و حرمتش را حفظ کنند بهره میبرند.
فواید ماه مبارک رمضان و روزه
پس از بیان حکمت، میتوان به برکات و فواید مادی و معنوی ماه مبارک رمضان و روزه در این ماه پرداخت؛ و البته باید توجه شود که برکات این ماه مبارک، فقط برای روزهداران نیست، بلکه عموم به این میهمانی دعوت شدهاند. چه بسا عدهای مسافر یا بیمار باشند، یا معذوریت شرعی داشته باشند و نتوانند روزه بگیرند، اما آنها نیز میهمانان حق تعالی در این بار عام میباشند و میتوانند از تمامی برکاتش، بهره ببرند.
●- خداوند سبحان، روزه را در ادیان پیش از اسلام نیز واجب نموده است؛ و فرمود که این روزه، برای تقوای شماست؛ و تقوا یعنی: مراقبت از خود، خود نگهداری از گزندها و آسیبها.
«يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ» (البقره، 183)
– ای کسانی كه ايمان آوردهايد! روزه بر شما نوشته شده (واجب شده)، همان گونه كه بر كسانی كه پیش از شما بودند نوشته شده، تا پرهيزكار شويد.
●- محرمات إلهی، اختصاصی به ماه مبارک رمضان ندارند و همیشه حرام میباشند، اما در روزه، برخی از حلالها نیز برای روزه دار -و البته در بین ساعات روز- حرام شده است، مانند خوردن، آشامیدن، جماع و … .
اگر دقت شود، تمامی آن چه از حلالها ممنوع شده، نیازهای بدن و خوشایندهای هوای نفس حیوانی میباشد؛ بنابراین “روزه”، گرفتن افسار هوای نفس در دست خود و قرار دادن خود تحت اوامر الهی میباشد.
●- ماه مبارک رمضان که ماه نزول قرآن مجید و میهمانی خداوند منّان است و روزۀ در آن نیز محدود به نخوردن و نیاشامیدن نمیباشد و باید از وابستگی به دنیا و ارتکاب گناهان پرهیز نمود، یک دانشگاه و اردوگاه “آدمسازی” میباشد؛ مانند یک دورۀ سربازی یا دانشگاهی، که مدت محدودی دارد، اما سراسر آموزش و تمرین است.
شهید مطهری رحمة الله علیه:
«اساساً برنامه ماه مبارك رمضان، برنامه انسان سازى است كه انسانهاى معيوب در اين ماه خود را تبديل به انسانهاى سالم، و انسانهاى سالم خود را تبديل به انسانهاى كامل كنند. برنامه ماه مبارك رمضان برنامه تزكيه نفس است، برنامه اصلاح معايب و رفع نواقص است، برنامه تسلط عقل و ايمان و اراده بر شهوات نفسانى است، برنامه دعاست، برنامه پرستش حق است، برنامه پرواز به سوى خداست، برنامه ترقى دادن روح است، برنامه رقاء دادن روح است.» (مجموعه آثار استاد شهيد مطهرى، ج 26، ص 531)
چند حدیث:
پیامبر اکرم، صلوات الله علیه و آله:
«اَلصَّوْمُ جُنَّةٌ مِنَ اَلنَّارِ – روزه سپرى در برابر آتش است» (من لا یحضره الفقیه / ترجمه بلاغی و غفاری؛ ج 2، ص ۳۸۸)
امیرالمؤمنین، امام علی علیه السلام:
«صَومُ النَّفسِ عن لَذّاتِ الدنيا أنفَعُ الصِّيامِ – روزه نفس از لذتهای دنیوی سودمندترین روزههاست» (غرر الحکم، ج ۱، ص ۴۱۶)
«… مَا حَرَسَ اللّهُ عِبادَهُ المُؤْمِنِینَ بِالصَّلَواتِ وَ الزَّکَواتِ وَ مُجاهَدَةِ الصِّیامِ فِی الأَیّامِ المَفْرُوضاتِ؛ تَسْکِیناً لِأَطْرافِهِمْ، وَ تَخْشِیعاً لِأَبْصارِهِمْ، وَ تَذْلِیلاً لِنُفُوسِهِمْ، وَ تَخْفِیضاً (تَخْضِیعاً) لِقُلُوبِهِمْ»
– خداوند بندگان مؤمن خود را به وسیله نمازها و زکاتها و جدّیت در روزهداری روزهای واجب (رمضان)، برای آرام کردن اعضا و جوارح آنان و خشوع دیدگانشان و فروتنی جانهایشان و خضوع دلهایشان حفظ میکند». (نهج البلاغه، خطبه 192)
«صَومُ القَلبِ خَيرٌ مِن صِيامِ اللِّسانِ، و صيامُ اللِّسانِ خَيرٌ مِن صيامِ البَطنِ» (غرر الحکم، ج ۱، ص ۴۱۷)
– روزه قلب، بهتر از روزه زبان است و روزه زبان بهتر از روزه شکم است.
سیدة النساء العالمین، حضرت فاطمه علیها السلام:
«ما يَصْنَعُ الصّائِمُ بِصِيامِهِ اِذا لَمْ يَصُنْ لِسانَهُ وَ سَمْعَهُ وَ بَصَرَهُ وَ جَوارِحَهُ» (دعائم الاسلام، ج1، ص 268)
– روزه دار، اگر زبان و گوش و چشم و اندامش را حفظ نكند، روزه او به چه كارش آيد؟!
