پرسش:
چگونه میشود که خداوند هر دو اسم اول و آخر را داشته باشد؟
پاسخ:
اول و آخر از صفات متقابلاند و ذات حق به دلیل نامحدود بودن، قابل اتصاف به آنهاست. بنابراین بین اول و آخر بودن خداوند منافاتی نیست. خداوند از همان جهت که اول است، آخر نیز هست، و از همان حیث که آخر است، اول نیز هست؛ زیرا خداوند واحد حقیقی است و جهات گوناگون در او نیست.
اهل عرفان در تقسیمی اسمای الهی را به ۴ اسم «اول» و «آخر» و «ظاهر» و «باطن» تقسیم کرده، آنها را امهات اسما دانسته و اسم جامع آنها را «الله» و «رحمن» به حساب آوردهاند. آنان معتقدند هر اسمی که مظهر آن ازلی و ابدی است، ازلیت آن از اسم اول و ابدیت آن از اسم آخر است و نیز اسمای متعلق به ابداء و ایجاد در اسم اول داخلاند، چنانکه اسمای مربوط به اعاده و جزاء در اسم آخر داخلاند.
اول بودن خدای سبحان به معنای ازلی بودن ذات الهی است و اینکه هیچ چیزی در وجود، بر ذات او سبقت ندارد. برخی نیز اول بودن را به معنای غنی بالذات و بینیاز از غیر دانستهاند که این معنا نیز به همین معنای اول باز میگردد. ازلی بودن خداوند از این رو است که واجب الوجود است و لازمه وجوب وجود آن است که به هیچ وجه فرض عدم بر آن صحیح نبوده، در وجود خود هیچ گونه نیازی به غیر نداشته باشد. در روایات بسیاری نیز اول بودن خداوند به ازلی بودن ذات او تفسیر شده است.[۱] بنابراین اول مطلق فقط خداست و هر چه جز او اول باشد، اول نسبی و اضافی خواهد بود. چنانچه در آیه ذکر شده نیز اول و آخر بودن فقط مختص خدا دانسته شده است.
اول بودن خداوند به این معناست که ذات الهی اول همه موجودات و مبدأ المبادی است و وجود هر چیزی از او صادر شده است. به این معنا که اگر سلسله موجودات را که به صورت علل و معلولات مرتب شدهاند در نظر بگیریم، ذات حق نسبت به همه آنها اول است و سایر موجودات وجودشان را از او گرفتهاند.[۲]
درباره اسم آخر باید گفت که خدا منتها و مرجع موجودات است. بازگشت هر موجودی به خداوند بوده و خداوند مقصود نهایی همه اشیاست؛ از این رو موجودات تا به او واصل نشوند، به جستجو و حرکت ادامه میدهند و پس از وصول به او، آرامش و اطمینان مییابند. همان طور که فرمود: «وَأَنَّ إِلَی رَبِّکَ الْمُنْتَهَی»[۳]، «إِنَّ إِلَی رَبِّکَ الرُّجْعَی»[۴]، «وَإِلَیهِ یرْجَعُ الْأَمْرُ کُلُّه»[۵]
ولی زیباترین بیان درباره این اسم متقابل الهی، در اولین دعای صحیفه سجادیه آمده: «سپاس خدایی را که اوّل است و پیش از او اوّلی نبوده (مبدأ هر موجودی است) و آخر است و پس از او آخری نباشد. (مرجع همه اشیاء است)» طبق این فراز نورانی اول واخر بودن خداوند با دیگر موجودات فرق دارد؛ چون خدا اولی است که بلا اول و آخری است که بلا آخر است.
پینوشتها:
۱. نهج البلاغه، خطبه ۱۰۱
۲. دائره المعارف قرآن کریم، مرکز فرهنگ و معارف قرآن، ج۶، ص۶۳-۶۵ بوستان کتاب، ۱۳۸۲.
۳. نجم،۴۲.
۴. علق،۸.
۵. هود،۱۲۳.
