كتاب الرجال، اثر تقیالدین حسن بن علی بن داود حلی (متوفی بعد 707ق)، با تحقیق سید محمدصادق آل بحرالعلوم، کتابی است در علم رجال و معرفى راویان احادیث ائمه(ع) و بیان اعتبار و عدم اعتبار آنها که به زبان عربی نوشته شده است.
این اثر، از کتابهاى رجالى معتبر شیعه در آغاز قرن هشتم هجرى بشمار میآید و با توجه به نسخهها و منابع معتبرى که در اختیار مؤلف این کتاب بوده، از ارزش و اعتبار خاصى برخوردار شده است.
ابن داود در مقدمه کتاب درباره انگیزه خود از نگارش مىفرماید: هنگامى که من به اصول فتاواى فقهى و فروع نظرى آن نگریستم و سعى بر نجات از تقلید و پیروى از فتاواى نقلشده نمودم، دیدم که راهى بهجز بررسى روایات ائمه هدى(ع) نیست و آنهم ممکن نیست، مگر با استفاده صحیح از قواعد اصولى و توجه به نظریات اصحاب و فتاواى فرعى آنها، تا بتوان راهى صحیح و موافق با حق را برگزید و مخالف آن را رها ساخت و این مهم امکان ندارد، مگر با شناخت علم رجال و تحقیق در احوال روات احادیث؛ لذا این مختصر را که حاوی گزیده کتاب رجال شیخ ابوجعفر و فهرست وی و تحقیقات کشی و نجاشی و… است، تصنیف نمود.
شهید ثانى درباره این کتاب مىفرماید: «کتاب رجال ابن داود، از تألیفات مهم و از تحقیقات ارزشمند ایشان بشمار میآید. وی در این کتاب، شیوهای نو و ابتکاری را به کار گرفته که تا آن زمان میان اصحاب سابقه نداشته است. هرکس آن کتاب را مطالعه نماید بر ارزش و اعتبار و عظمت مؤلف آن آگاهى خواهد یافت».
شیخ حر عاملى نیز در کتاب «أمل الآمل» درباره این کتاب مىفرماید: «ابن داود، تمام کتابهاى رجالى قدما که به دستش رسیده را در کتاب آورده و مستند خود قرار داده است. ابن داود علاوه بر ترتیبى زیبا و تهذیبى جالب، مطالب آن کتابها را نیز آورده است.
ساختار
کتاب با دو مقدمه از محقق و مؤلف آغاز و مطالب در دو بخش، سامان یافته است: بخش اول، در ممدوحین و رواتى که موثق و معتبر شناخته شدهاند و بخش دوم، در رواتى که ضعیف و غیر معتبر شناخته شدهاند.
ابن داود در این کتاب، با شیوهاى نو و ابتکارى در ترتیب روات و بیان آدرس مستند خود بهصورت رمز، مجموعهاى ارزشمند و گرانبها را به وجود آورده است. وی تمام اسامى را بهترتیب حروف الفبا آورده و این ترتیب را تا آخر حروف هر اسمى رعایت کرده است. این شیوه تا آن زمان میان علما بىسابقه بوده و ابن داود اولین رجالى است که ترتیب کتاب رجال خود را به این شکل آورده است. وى در این کتاب فقط نام شخصیتهاى قبل از شیخ طوسی را آورده و کمتر به متأخرین از ایشان اشاره دارد».
برخی از منابعی که وی در نگارش این اثر، به آنها استناد کرده است، عبارتند از:
- الرجال و الفهرست: نوشته شیخ طوسی؛
- رجال کشى: نوشته ابوعمرو محمد بن عمر بن عبدالعزیز کشى؛
- رجال نجاشى: نوشته شیخ ابوالعباس احمد بن على بن احمد نجاشى؛
- رجال برقى: نوشته ابوجعفر احمد بن محمد بن خالد برقى؛
- رجال ابن غضائرى: نوشته شیخ ابوالحسن احمد بن ابىعبدالله الحسین بن عبیدالله غضائرى؛.
- رجال عقیقى: نوشته شریف على بن احمد بن على بن محمد عقیقى؛
- رجال ابن عقده: نوشته شیخ ابوالعباس احمد بن محمد بن سعید بن عبدالرحمان بن زیاد، معروف به ابن عقده.
- رجال فضل بن شاذان: نوشته ابومحمد فضل بن شاذان نیشابورى؛
- رجال ابن عبدون: نوشته شیخ ابوعبدالله احمد بن عبدالواحد بن احمد بزاز، معروف به ابن عبدون