سیاحت شرق زندگینامه آقا نجفی قوچانی به قلم خود او است. این کتاب به زبان فارسی، در سال ۱۳۰۷ش نگاشته شده و در سال ۱۳۵۱ش تصحیح و در شش فصل منتشر شده است. بیان مواعظ اخلاقی، عبرتهای تاریخی و ذكر معارف اسلامی شیعی و برخی مباحث انتقادی سیاسی ـ اجتماعی در قالب و لابهلای خاطرهها، گزارش وضعیت مردم ایران و عراق و حوزههای علمیه و برخی رخدادهای تاریخی از مطالب این کتاب است. ادبیات عامه پسند و طنزگونه، ایجاز، به كار بردن تعبیرهای محلی، استفاده از ضربالمثل، استفاده فراوان از شواهد شعری و تصویرسازیهای جذاب، از مهمترین ویژگیهای نوشتاری سیاحت شرق است.
سید محمد حسن حسینی؛ (۱۲۹۵-۱۳۶۳ق/۱۸۷۸-۱۹۴۴م) ملقب به آقا نجفی قوچانی، از عالمان دینی، فقیه، ادیب و نویسنده دو کتاب مشهور سیاحت غرب و سیاحت شرق است، وی در سال ۱۲۹۵ق در روستای خرو یا خروه از توابع شهرستان قوچان تولد یافت.
آقا نجفی قوچانی در سن ۳۰ سالگی به درجه اجتهاد رسید و پس از آن تا هنگام مرگ (به سال ۱۳۶۳ هجری قمری در قوچان) به تدریس، ارشاد و رتق و فتق امور مردم پرداخت.
ساختار و محتوا
مصحّح، مطالب كتاب سیاحت شرق را در شش فصل تنظیم كرده است:
- فصل اوّل: مباحث كلّی كه بدان پرداخته شده، عبارتنداز: دوران كودكی، مكتب رفتن، فعّالیت كشاورزی و كمك به پدر و نقد بر عدم قناعت مردم، گزارش از وضعیت اجتماعی مردم منطقه خود، به اصرار پدر جهت تحصیلات حوزوی به قوچان رفت و گزارشی از ایام اقامت در آن شهر، برگشت به روستای خود، عزیمت به سبزوار و سپس به مشهد جهت ادامه تحصیلات و ذكر مطالبی درباره وضعیت علمی مشهد و برخی وقایع از حوزه علمیه آن شهر.
- فصل دوم: خروج از مشهد به سوی اصفهان از راه كویر طبس و یزد به همراه رفیق یزدی و ذكر رخدادها و سختیهای این سفر.
- فصل سوم: ورود به اصفهان، تحصیل در نزد اساتید و معرّفی مختصر علما و اساتید مشهور آن شهر، گرسنگی در اصفهان، نقد روال علمی حوزهها و دروس اساتید، كشش روحی بالا به عبادت و حصول حالات عجیب روحی، خروج از اصفهان به سوی نجف به انگیزه گردش و زیارت و بیرون آمدن از فشارهای باطنی، ذكر خاطرات سفر، نقد صنعتی شدن و تقلید از غرب.
- فصل چهارم: ادامه خاطرات راه اصفهان-نجف، ورود به كربلا و پس از مدّتی كوتاه حركت به نجف، حضور در درس آخوند خراسانی و تصمیم به اقامت در آن شهر مقدّس، سختیهای اقامت در نجف (تنهایی، گرسنگی و عدم مكان مناسب)، عشق به تحصیل، نقد عملكرد برخی طلاّب و علما، شیوع بیماری وبا در نجف، سختی و فشار مادّی در زندگی و صبر او، نیل به مقام اجتهاد.
- فصل پنجم: ماجراهای ازدواج خود، قضایای مربوط به انعكاس مشروطیت ایران در عراق و ذكر مواضع آخوند خراسانی و تحلیل خود درباره مشروطه، عزیمت آخوند خراسانی و سایر علما جهت دفع تجاوز روس و انگلیس به ایران و فوت ناگهانی آخوند، سختگیری دولت عثمانی در ایجاد قرنطینه در اطراف كربلا و ذكر گرفتاری خود، بحث و نقد درباره علمای سوء.
- فصل ششم: شروع جنگ جهانی اوّل و بازتاب آن در نجف، تشدید فشار زندگی به دنبال شدّت گرفتن جنگ جهانی، ورود عثمانی به جنگ جهانی و اشغال عراق توسّط نظامیان انگلیس، خدمات ظاهری انگلیسیها و فریفته شدن برخی اعراب، محاصره نجف توسّط انگلیسیها و قحطی در آن شهر، سیاحت و زیارت یك ماهه به همراه دو نفر از دوستان به اطراف نجف، كربلا و بغداد، مشقّت در زندگی و فراهم شدن مقدّمات برگشت به قوچان، حركت به ایران.
مصحّح كتاب در انتهای آن، تحت عنوان «ذیلی بر سیاحت شرق»، در چند صفحه به اقامت ۲۵ ساله آقانجفی در قوچان كه به اصرار مردم آن شهر صورت گرفت، میپردازد و با مطالب مختصری درباره خانواده و اولاد وی، سالروز وفات و آثار آن مرحوم را ذكر میكند.
انگیزه و هدف از نگارش
به نظر میرسد نویسنده از نوشتن كتاب، سه هدف و انگیزه داشته است:
- بیان مواعظ اخلاقی، عبرتهای تاریخی و ذكر معارف اسلامی شیعی و برخی مباحث انتقادی سیاسی – اجتماعی در قالب و لابهلای خاطرههای خود. با توجّه به آنچه نویسنده در سطور آغازین كتاب ذكر كرده، شاید بتوان عمدهترین انگیزه او را همین نكته دانست؛ یعنی انتخاب سبك جذّاب خاطرهنویسی، از آن رو بوده كه حوصله خواننده كتاب كم نشود و در نتیجه، تأثیر مطالب اخلاقی و معرفتی كتاب بیشتر شود. او در آغاز كتاب مینویسد:
- تاریخ یكی از اهل علم و سوانح عمر و سرگذشت او كه آنچه او دیده و شنیده و فهمیده و بر او وارد شده، نوشته بدون خلاف و شبهه و بدون دروغ و بهتان، و بیفایده نخواهد بود و ضامن تنبیه غافل و بیداری نائم است اگر به نظر عبرت نظر نماید.
- گزارش وضعیت مردم ایران و عراق و حوزههای علمیه و برخی رخدادهای تاریخی زمان خود و…؛
- نوشتن كتاب برای مطالعه كسانی كه برای تفریح و تفنّن به برخی كتابها روی میآورند.
سبك نگارش
آقا نجفی در نوشتن خاطره، دارای سبكی جذاب است كه اثر او را پس از سالها (به رغم برخورداری از ادبیات مناسب با عصر خود كه برای مردم زمانه كنونی، مشكلاتی را در فهم ایجاب میكند) هنوز هم خواندنی مینماید
