فضل بن دُکَین معروف به ابونعیم (۱۳۰-۲۱۹ ق / ۷۴۷-۸۳۴ م)، محدث، فقیه و مورخ برجسته کوفی در قرن دوم و سوم هجری است. وی در کوفه زاده شد و در همانجا بالید و از محضر استادان بزرگی چون اعمش، سفیان ثوری و مالک بن انس بهره برد. ابونعیم از موالی خاندان طلحة بن عبیدالله بود و از اینرو به تیمی و قریشی منسوب شد. شغل او فروش نوعی لباس بود و به همین سبب به او «مُلائی» نیز میگفتند.
ابونعیم از راویان بسیار معتبر حدیث به شمار میرود و علمای اسلام بر وثاقت و دقت او در نقل حدیث اتفاق نظر دارند. نویسندگان صحاح سته به احادیث او استناد کردهاند و بخاری بدون واسطه و مسلم با واسطه از وی روایت نقل کردهاند. از جمله شاگردان برجسته او میتوان به احمد بن حنبل، محمد بن سعد، ابوبکر بن ابیشیبه، اسحاق بن راهویه، محمد بخاری و یحیی بن معین اشاره کرد.
در گرایش مذهبی ابونعیم، منابع او را شیعه دانستهاند. ابن قتیبه در کتاب المعارف او را از رجال شیعه شمرده و ذهبی در میزانالاعتدال ضمن تأیید وثاقت وی، تشیع او را تنها عیبش دانسته است. با این حال ابونعیم از غلو برکنار بود و به تفضیل شیخین (ابوبکر و عمر) و تقدم علی (ع) بر عثمان باور داشت. گفته شده که در زمان خود به «رفض» متهم بود و تشیع خویش را کتمان میکرد و احمد بن حنبل بدین سبب بر او خرده گرفت. برخی منابع او را به دلیل مشارکت در قیام ابوالسرایا و نقل روایت از حسن بن صالح، از زیدیه دانستهاند.
ابونعیم در سال ۲۰۴ ق به دلیل سرپیچی از فرمان مأمون درباره ترک امر به معروف و نهی از منکر به بغداد احضار شد، اما پس از پاسخ نیکو به پرسشهای فقهی خلیفه، آزاد گشت. در ۲۱۷ ق نیز هنگامی که مأموران برای بررسی موضوع خلق قرآن به کوفه آمدند، ابونعیم از پذیرش مخلوق بودن قرآن امتناع ورزید.
وی سرانجام در پایان شعبان سال ۲۱۰ یا ۲۱۹ ق در کوفه درگذشت. پیکرش را بامداد فردا به گورستان کوفه بردند و محمد بن داوود از آل جعفر بن ابیطالب بر او نماز گزارد. والی وقت کوفه که از مراسم آگاه شد، در گورستان حضور یافت و بار دیگر بر او نماز خواند.
آثار ابونعیم:
کتاب الصلوة که نسخه خطی آن در کتابخانه سامی دهان در بیروت موجود است
المناسک
المسائل فی الفقه
التفسیر
تاریخ الکوفه که روایات تاریخی او در منابعی چون تاریخ ابوزرعه دمشقی و آثار ذهبی برگرفته از همین کتاب است
از ابونعیم روایات متنوعی در موضوعات فقهی، مناقب، احادیث غدیر، ملاحم و فتن در مجامع حدیثی برجای مانده است. شاگردان او مانند بخاری، ابوعبید قاسم بن سلّام و ابنابیشیبه روایات فقهی وی را در آثار خود گردآوردهاند. از بازماندگان او، نوادهاش احمد بن میثم بن ابینعیم از امامیه کوفه بود و کتابهایی بدو نسبت داده شده است.
