فضل بن دُکَین معروف به ابونعیم (۱۳۰-۲۱۹ ق / ۷۴۷-۸۳۴ م)، محدث، فقیه و مورخ برجسته کوفی در قرن دوم و سوم هجری است. وی در کوفه زاده شد و در همانجا بالید و از محضر استادان بزرگی چون اعمش، سفیان ثوری و مالک بن انس بهره برد. ابونعیم از موالی خاندان طلحة بن عبیدالله بود و از اینرو به تیمی و قریشی منسوب شد. شغل او فروش نوعی لباس بود و به همین سبب به او «مُلائی» نیز میگفتند.
ابونعیم از راویان بسیار معتبر حدیث به شمار میرود و علمای اسلام بر وثاقت و دقت او در نقل حدیث اتفاق نظر دارند. نویسندگان صحاح سته به احادیث او استناد کردهاند و بخاری بدون واسطه و مسلم با واسطه از وی روایت نقل کردهاند. از جمله شاگردان برجسته او میتوان به احمد بن حنبل، محمد بن سعد، ابوبکر بن ابیشیبه، اسحاق بن راهویه، محمد بخاری و یحیی بن معین اشاره کرد.
در گرایش مذهبی ابونعیم، منابع او را شیعه دانستهاند. ابن قتیبه در کتاب المعارف او را از رجال شیعه شمرده و ذهبی در میزانالاعتدال ضمن تأیید وثاقت وی، تشیع او را تنها عیبش دانسته است. با این حال ابونعیم از غلو برکنار بود و به تفضیل شیخین (ابوبکر و عمر) و تقدم علی (ع) بر عثمان باور داشت. گفته شده که در زمان خود به «رفض» متهم بود و تشیع خویش را کتمان میکرد و احمد بن حنبل بدین سبب بر او خرده گرفت. برخی منابع او را به دلیل مشارکت در قیام ابوالسرایا و نقل روایت از حسن بن صالح، از زیدیه دانستهاند.
ابونعیم در سال ۲۰۴ ق به دلیل سرپیچی از فرمان مأمون درباره ترک امر به معروف و نهی از منکر به بغداد احضار شد، اما پس از پاسخ نیکو به پرسشهای فقهی خلیفه، آزاد گشت. در ۲۱۷ ق نیز هنگامی که مأموران برای بررسی موضوع خلق قرآن به کوفه آمدند، ابونعیم از پذیرش مخلوق بودن قرآن امتناع ورزید.
وی سرانجام در پایان شعبان سال ۲۱۰ یا ۲۱۹ ق در کوفه درگذشت. پیکرش را بامداد فردا به گورستان کوفه بردند و محمد بن داوود از آل جعفر بن ابیطالب بر او نماز گزارد. والی وقت کوفه که از مراسم آگاه شد، در گورستان حضور یافت و بار دیگر بر او نماز خواند.
آثار ابونعیم:
-
کتاب الصلوة که نسخه خطی آن در کتابخانه سامی دهان در بیروت موجود است
-
المناسک
-
المسائل فی الفقه
-
التفسیر
-
تاریخ الکوفه که روایات تاریخی او در منابعی چون تاریخ ابوزرعه دمشقی و آثار ذهبی برگرفته از همین کتاب است
از ابونعیم روایات متنوعی در موضوعات فقهی، مناقب، احادیث غدیر، ملاحم و فتن در مجامع حدیثی برجای مانده است. شاگردان او مانند بخاری، ابوعبید قاسم بن سلّام و ابنابیشیبه روایات فقهی وی را در آثار خود گردآوردهاند. از بازماندگان او، نوادهاش احمد بن میثم بن ابینعیم از امامیه کوفه بود و کتابهایی بدو نسبت داده شده است.
